Mỗi dịp Tết đến Xuân về, thị trường vàng trong nước thường sôi động hơn thường lệ. Hiện tượng này không chỉ phản ánh yếu tố mùa vụ, mà còn cho thấy một đặc điểm bền vững trong tư duy tài chính của người Việt là tích trữ vàng như một hình thức bảo toàn giá trị và tạo dựng sự an tâm.
Để lý giải thói quen này, cần đặt trong một bức tranh rộng lớn hơn, nơi lịch sử, văn hóa, tâm lý xã hội và điều kiện kinh tế cùng tương tác. Đồng thời, trong bối cảnh nền kinh tế đang hướng tới phát triển nhanh và bền vững, câu chuyện tích trữ vàng cũng đặt ra yêu cầu về những chiến lược dài hạn nhằm chuyển hóa nguồn lực trong xã hội vào các hoạt động tạo ra giá trị gia tăng cao hơn.
Vàng trong chiều sâu lịch sử và ký ức kinh tế
Trước hết, thói quen tích trữ vàng của người Việt gắn chặt với trải nghiệm lịch sử kéo dài qua nhiều thế hệ.
Trong những giai đoạn kinh tế còn nhiều biến động, hệ thống tài chính - tiền tệ chưa hoàn thiện, vàng từng là tài sản có khả năng giữ giá tốt, dễ cất giữ, dễ trao đổi và được chấp nhận rộng rãi.
Những ký ức ấy, dù không phải ai cũng trực tiếp trải qua, đã trở thành một phần của ký ức tập thể, hình thành nên niềm tin bền vững vào vàng như một “của để dành” an toàn.
Chính yếu tố lịch sử này giúp lý giải vì sao vàng vẫn giữ vị trí đặc biệt trong tư duy tài sản của người dân, ngay cả khi điều kiện kinh tế - xã hội đã có nhiều thay đổi.
Vàng trong đời sống người Việt không chỉ mang giá trị vật chất, mà còn mang ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Từ vàng cưới, vàng hồi môn đến vàng mừng tuổi, vàng hiện diện trong những thời khắc quan trọng nhất của đời người. Vàng gắn với sự sung túc, bền vững và tích lũy lâu dài.
Trong bối cảnh đó, tích trữ vàng không hẳn xuất phát từ mục tiêu đầu tư sinh lời, mà chủ yếu nhằm tạo dựng cảm giác an tâm. Việc nắm giữ một tài sản hữu hình, “cầm được, thấy được”, giúp nhiều gia đình cảm thấy chủ động hơn trước những bất trắc có thể xảy ra trong tương lai.
Ở góc độ kinh tế hiện đại, xu hướng tích trữ vàng phản ánh rõ tâm lý "phòng thủ" của người dân trước những biến động khó lường của môi trường kinh tế toàn cầu. Lạm phát, biến động thị trường tài chính, những thay đổi trong chu kỳ tăng trưởng hay các yếu tố địa chính trị đều góp phần gia tăng nhu cầu tìm kiếm nơi trú ẩn an toàn.
Với nhiều người, vàng là kênh dễ tiếp cận, dễ hiểu hơn so với các sản phẩm tài chính phức tạp. Điều này đặc biệt đúng với nhóm dân cư ưu tiên sự ổn định và bảo toàn vốn hơn là theo đuổi lợi nhuận cao.
Đặc thù thị trường vàng trong nước
Tại Việt Nam, vàng vật chất - đặc biệt là vàng miếng và vàng nhẫn từ lâu đã được xem như một hình thức tích lũy song song với tiết kiệm. Nhiều gia đình tích trữ vàng theo từng giai đoạn, gắn với các mục tiêu dài hạn như mua nhà, lo cho con cái học hành, cưới hỏi hoặc dự phòng khi cần thiết.
Thói quen này mang tính tích lũy bền bỉ, nhưng trong một số giai đoạn giá vàng biến động mạnh, ranh giới giữa tích trữ và đầu tư ngắn hạn có thể trở nên mờ nhạt, kéo theo những quyết định mang tính cảm xúc.
Trong bối cảnh nền kinh tế đang bước vào giai đoạn phát triển mới, việc người dân tích trữ vàng cũng đặt ra một vấn đề mang tính chiến lược là làm thế nào để chuyển hóa nguồn vốn tích lũy trong xã hội vào các hoạt động sản xuất - kinh doanh, qua đó tạo ra giá trị gia tăng cao hơn cho nền kinh tế.
Vàng, xét cho cùng, là tài sản “đứng yên”. Trong khi đó, tăng trưởng bền vững đòi hỏi dòng vốn phải được luân chuyển, đầu tư và tái đầu tư vào các lĩnh vực tạo ra của cải vật chất, dịch vụ và công nghệ.
Cần một chiến lược dài hạn và đồng bộ
Để từng bước giảm dần thói quen tích trữ vàng mang tính phòng thủ, cần một chiến lược dài hạn, đồng bộ và bền bỉ, thay vì các giải pháp ngắn hạn.
Trước hết, truyền thông tài chính cần được nâng tầm, giúp người dân hiểu rõ hơn về vai trò của các kênh đầu tư khác nhau, cũng như mối quan hệ giữa rủi ro và lợi nhuận. Khi hiểu đúng, người dân sẽ có xu hướng phân bổ tài sản hợp lý hơn, thay vì tập trung quá nhiều vào một kênh duy nhất.
Song song với đó, giáo dục và đào tạo quản lý tài chính cá nhân cần được đưa vào các cấp học một cách phù hợp.
Việc hình thành tư duy tài chính sớm sẽ giúp thế hệ trẻ hiểu cách lập kế hoạch, quản trị rủi ro và sử dụng vốn hiệu quả, thay vì chỉ tích trữ thụ động.
Đặc biệt, nuôi dưỡng tư duy kinh doanh và khởi nghiệp là yếu tố then chốt. Khi người dân, nhất là giới trẻ, nhìn thấy những cơ hội cụ thể trong sản xuất - kinh doanh, đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp, dòng vốn nhàn rỗi sẽ có xu hướng dịch chuyển từ tích trữ sang đầu tư tạo giá trị. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng một quốc gia khởi nghiệp, nơi vốn không chỉ được giữ gìn mà còn được “làm việc” cho nền kinh tế.
Cần nhấn mạnh rằng, việc định hướng giảm dần thói quen tích trữ vàng không đồng nghĩa với phủ nhận vai trò của vàng. Vàng vẫn có vị trí nhất định trong chiến lược quản trị tài sản của mỗi cá nhân và gia đình, đặc biệt với vai trò phòng thủ và bảo toàn giá trị.
Vấn đề cốt lõi là sự cân bằng, vàng là một phần trong danh mục, không phải là tất cả. Khi truyền thống tích lũy được kết hợp hài hòa với tư duy đầu tư hiện đại và tinh thần kinh doanh, nguồn lực xã hội sẽ được khai thác hiệu quả hơn.
