Tháng 4/2024, tại Bệnh viện (BV) Việt Nam – Thụy Điển Uông Bí (Quảng Ninh), khi bệnh nhân D.M.Đ, sinh năm 1988, bị tai nạn giao thông nhưng không thể qua khỏi, gia đình đã đồng ý hiến mô, tạng để trao sự sống cho những người khác.
BV lập tức thông báo về Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia và Trung tâm đã phối hợp với BV Trung ương Quân đội 108 cử ê-kíp chuyên gia đến Uông Bí hỗ trợ chẩn đoán chết não, hồi sức bảo tồn tạng, đánh giá và điều phối tạng hiến.
Sau khi nhóm chuyên gia độc lập hoàn tất quy trình đánh giá và kết luận chết não theo quy định, việc lấy tạng hiến mới có thể được tiến hành khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện liên quan.
Đánh giá chết não là một quy trình nghiêm ngặt: Mọi kết luận về chết não phải chính xác, có căn cứ chuyên môn và tuân thủ quy trình. Bởi đây không chỉ là điều kiện để tiến hành hiến, ghép tạng, mà còn liên quan trực tiếp đến sinh mạng, quyền lợi và niềm tin của gia đình người hiến.
Hôn mê sâu không phải chết não
Theo PGS.TS Đồng Văn Hệ, Phó Giám đốc BV Việt Đức, Giám đốc Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, chuyên gia đầu ngành về phẫu thuật thần kinh, chết não là tình trạng toàn bộ não, bao gồm cả thân não, mất chức năng không hồi phục.
“Cần phân biệt chết não với hôn mê sâu, trạng thái thực vật hay tình trạng tuần hoàn ngừng hoạt động. Người bệnh hôn mê có thể còn các chức năng thần kinh và cơ hội hồi phục tùy nguyên nhân, mức độ tổn thương.
Tiên lượng rất nặng, hình ảnh tổn thương não trên phim chụp hay tình trạng không đáp ứng kích thích cũng không đủ để kết luận chết não”- PGS.TS Đồng Văn Hệ nhấn mạnh.
Điểm dễ gây hiểu nhầm là người chết não vẫn có thể có nhịp tim, tuần hoàn và một số biểu hiện cơ thể khi được duy trì thông khí, hồi sức tích cực. Điều này không đồng nghĩa người bệnh còn chức năng não hay có thể hồi phục.
Vì vậy, chết não không thể được xác định bằng cảm nhận của người nhà, một dấu hiệu đơn lẻ hoặc nhận định nhanh của bác sĩ điều trị. Đây là chẩn đoán đòi hỏi các tiêu chuẩn và bước kiểm tra chuyên biệt.
Nhiều tầng bảo vệ trước kết luận chết não
Theo PGS.TS Đồng Văn Hệ, quy trình chẩn đoán chết não ở Việt Nam được tổ chức chặt chẽ, qua 5 tầng kiểm soát.
Tầng thứ nhất là xác định nguyên nhân tổn thương não. Người bệnh phải có tổn thương não nặng với nguyên nhân rõ ràng và không còn khả năng hồi phục. Nếu nguyên nhân chưa được xác định, quy trình không được tiếp tục.
Tầng thứ hai là loại trừ các tình trạng có thể gây nhầm lẫn. Hạ thân nhiệt, tác dụng của thuốc mê, ngộ độc, rối loạn chuyển hóa, rối loạn nội tiết nặng hoặc sốc có thể ảnh hưởng đến ý thức, phản xạ và hô hấp. Vì vậy, bác sĩ phải xem xét, loại trừ những yếu tố này trước khi đánh giá chết não.
Tầng thứ ba là kiểm tra các tiêu chuẩn chuyên môn. Theo PGS.TS Đồng Văn Hệ, người bệnh phải đáp ứng đầy đủ tám dấu hiệu lâm sàng, đồng thời có kết quả đáp ứng một trong năm tiêu chí cận lâm sàng được nêu trong quy trình. Các dấu hiệu lâm sàng gồm hôn mê sâu, mất phản xạ giác mạc, phản xạ ho, phản xạ đồng tử và các phản xạ thân não khác, cùng với mất khả năng tự thở.
Các phương pháp cận lâm sàng được đề cập gồm điện não đồ, chụp cắt lớp vi tính sọ não, siêu âm Doppler xuyên sọ, chụp động mạch não và chụp đồng vị phóng xạ. Đây là những phương pháp hỗ trợ đánh giá hoạt động của não hoặc tình trạng tuần hoàn máu não theo tiêu chí tương ứng.
Tầng thứ tư là khám lặp lại. Quy trình bắt buộc ba lần khám cách nhau sáu giờ. Nếu một lần đánh giá không đạt tiêu chuẩn, quy trình phải dừng lại, không thể tiếp tục kết luận chết não.
Tầng thứ năm là yêu cầu đồng thuận của Hội đồng. Theo PGS.TS Đồng Văn Hệ, đây không phải quyết định dựa trên việc đa số thành viên đồng ý. Tất cả thành viên phải thống nhất; nếu có một thành viên không đồng ý trong quá trình đánh giá, cũng không thể đưa ra kết luận chết não.
Năm tầng kiểm soát cho thấy chẩn đoán chết não không thể chỉ dựa vào nhận định của một cá nhân hoặc một dấu hiệu đơn lẻ. Từ xác định nguyên nhân, loại trừ yếu tố gây nhiễu đến khám, kiểm tra nhiều lần và kết luận của hội đồng, mỗi bước đều có ý nghĩa riêng.
Trao đổi với VietTimes sáng 27/10, ông Nguyễn Hoàng Phúc, Phó Giám đốc Trung tâm Điều phối ghép tạng Quốc gia, cho biết thêm: Hội đồng chẩn đoán chết não có ít nhất 3 chuyên gia thuộc các chuyên ngành: Hồi sức cấp cứu; thần kinh hoặc phẫu thuật thần kinh; giám định pháp y.
Giám đốc BV phê duyệt danh sách chuyên gia và chỉ định nhóm chuyên gia tham gia chẩn đoán chết não. Bác sĩ trực tiếp điều trị và bác sĩ trực tiếp tham gia ghép tạng không được tham gia Hội đồng này.
Thông tin sai có thể làm lung lay niềm tin
Một trong những nguyên nhân khiến vấn đề chết não dễ bị hiểu sai là cách dùng thuật ngữ thiếu chính xác trong truyền thông và đời sống.
Vụ bé trai N.H.Đ ở Lệ Mật, Hà Nội, năm 2024 là ví dụ. Một số bài báo thông tin mô tả cháu bị chết não, trong khi thông tin từ cơ quan chức năng và BV là cháu bị chấn thương sọ não, hôn mê, tiên lượng rất nặng.
Sau đó, PGS.TS Đồng Văn Hệ chính thức bác bỏ thông tin cháu bé bị chết não và Công an Hà Nội cảnh báo thông tin sai lệch, xuyên tạc liên quan vụ việc.
Việc sử dụng sai thuật ngữ y khoa như gọi một người hôn mê sâu là chết não không chỉ gây hiểu lầm về chuyên môn, mà còn có thể khiến cộng đồng nghi ngờ quy trình hiến, ghép tạng. Một tiêu đề gây sốc có thể thu hút sự chú ý trong chốc lát, nhưng thông tin sai lệch có thể gây tổn hại lâu dài đến niềm tin xã hội.
“Hiến tạng là hành động nhân văn, có thể mang lại cơ hội sống cho nhiều người bệnh. Trong hiến, ghép tạng, tốc độ điều phối có thể quyết định khả năng bảo tồn tạng, nhưng không thể đánh đổi bằng việc rút ngắn hay bỏ qua bất kỳ điều kiện chẩn đoán nào” - PGS.TS Đồng Văn Hệ khẳng định.
