Bộ trưởng Công an lý giải đề xuất bỏ án tử hình với một số tội danh

Theo Cổng thông tin điện tử Quốc hội, tiếp tục chương trình Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, sáng 27/10, Quốc hội thảo luận tại hội trường về dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi) và dự thảo Nghị quyết về việc thi hành Bộ luật Hình sự (sửa đổi). Một trong những nội dung được nhiều đại biểu quan tâm là đề xuất thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với một số tội danh.

Đề nghị giữ nhưng nghiên cứu điều chỉnh

Đại biểu Nguyễn Thanh Sang, Đoàn đại biểu Quốc hội TP.HCM, đồng tình với đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với 4 tội danh gồm bạo loạn, chống loài người, tội phạm chiến tranh và khủng bố. Tuy nhiên, với tội mua bán trái phép chất ma túy và tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, ông đề nghị tiếp tục duy trì hình phạt này nhằm bảo đảm tính răn đe, phòng ngừa và nghiêm trị đối với các hành vi đặc biệt nguy hiểm cho xã hội.

Phân tích về tội mua bán trái phép chất ma túy, đại biểu Nguyễn Thanh Sang cho rằng tình hình tội phạm ma túy tại Việt Nam diễn biến phức tạp, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến các gia đình và cộng đồng. Theo ông, để ma túy đến được với người sử dụng, phải thông qua hành vi mua bán trái phép.

“Việc mua bán hàng trăm kilôgam ma túy, thậm chí hàng ngàn kilôgam ma túy mà vẫn không bị án tử hình, tôi cho rằng không có sức răn đe và phòng ngừa tội phạm ma túy”, đại biểu nêu quan điểm. Ông cũng bày tỏ lo ngại việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội danh này có thể tiềm ẩn nguy cơ khiến Việt Nam trở thành địa bàn trung chuyển và tiêu thụ ma túy.

Từ đó, đại biểu đề nghị tiếp tục giữ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, đồng thời nghiên cứu nâng định lượng chịu trách nhiệm hình sự ở các khung hình phạt. Theo đề xuất của ông, hình phạt tử hình nên tập trung vào những đối tượng chủ mưu, cầm đầu, thực hiện hành vi mua bán ma túy với số lượng đặc biệt lớn.

Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, đại biểu Nguyễn Thanh Sang cho rằng đây là hành vi đặc biệt nguy hiểm, trực tiếp xâm phạm quyền trẻ em. Ông đề nghị xem xét quy định thêm trường hợp hiếp dâm trẻ em dưới 10 tuổi và lưu ý những trường hợp có nhiều tình tiết tăng nặng, đồng thời không đồng tình với việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội danh này.

Đại biểu Trần Thế Kính, Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Thanh Hóa, cũng cho rằng những băn khoăn về đề xuất bỏ hình phạt tử hình đối với tội mua bán trái phép chất ma túy là vấn đề xác đáng, cần được cơ quan soạn thảo nghiên cứu kỹ lưỡng.

Hình phạt nặng hơn chưa chắc làm giảm tội phạm

Trong khi đó, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm, Đoàn đại biểu Quốc hội TP Hà Nội, cho rằng đề xuất của cơ quan chủ trì soạn thảo có cơ sở từ các căn cứ chính trị, pháp lý, thực tiễn và xu hướng pháp luật quốc tế.

Dẫn số liệu về công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm ma túy, đại biểu cho biết riêng năm 2025, lực lượng chức năng đã đấu tranh với gần 22.000 vụ, bắt giữ 44.000 đối tượng và thu giữ gần 300 kg heroin.

Theo đại biểu, thực tế này cho thấy cần đánh giá hiệu quả của chính sách hình sự một cách toàn diện. Việc tăng mức độ nghiêm khắc của hình phạt không đồng nghĩa với việc tội phạm sẽ giảm. Mục tiêu cuối cùng phải là giảm tội phạm, bảo đảm an toàn xã hội và nâng cao hiệu quả thực thi pháp luật.

Đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm viện dẫn quá trình thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình qua các lần sửa đổi Bộ luật Hình sự. Theo số liệu ông nêu, năm 1985 có 44 tội danh quy định hình phạt tử hình; đến năm 1999 giảm còn 29 tội danh, năm 2009 còn 22, năm 2015 còn 18 và năm 2025 còn 10 tội danh. Trong dự thảo lần này, cơ quan chủ trì soạn thảo tiếp tục đề xuất thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình, chỉ giữ lại 4 tội danh.

Một căn cứ khác được đại biểu đề cập là xu hướng pháp luật quốc tế. Theo đó, hiện trên thế giới chỉ còn khoảng 50 quốc gia áp dụng hình phạt tử hình, trong khi nhiều quốc gia khác đang có xu hướng bãi bỏ hình phạt này.

Đại biểu cũng dẫn Điều 6 Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị, trong đó quy định đối với các quốc gia vẫn duy trì hình phạt tử hình, khái niệm “những tội nghiêm trọng nhất” phải được hiểu theo nghĩa rất hẹp, về cơ bản là những tội đặc biệt nghiêm trọng có hành vi cố ý tước đoạt tính mạng. Theo cách tiếp cận này, tội mua bán trái phép chất ma túy không thuộc nhóm tội phạm nghiêm trọng nhất.

Từ góc độ đó, đại biểu cho rằng tội mua bán trái phép chất ma túy không thuộc nhóm tội nghiêm trọng nhất theo cách tiếp cận được viện dẫn. Ông cũng nhận định chưa có căn cứ thuyết phục chứng minh hình phạt tử hình có tác dụng ngăn chặn tội phạm ma túy cao hơn hình phạt tù chung thân.

Thay vì chỉ tập trung vào mức hình phạt, đại biểu nhấn mạnh cần nâng cao năng lực điều tra, triệt phá tận gốc các đường dây, xử lý đúng đối tượng chủ mưu, cầm đầu và tước bỏ lợi ích kinh tế do phạm tội mà có.

Đối với mục tiêu xây dựng xã hội không có ma túy, ông cho rằng cần triển khai các giải pháp đồng bộ, từ quản lý người nghiện, tổ chức cai nghiện phù hợp đến xóa bỏ các tụ điểm mua bán, sử dụng ma túy và triệt phá các đường dây vận chuyển, mua bán trái phép.

Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm cho rằng việc xem xét bỏ hình phạt tử hình cũng cần được đặt trên các căn cứ về quan điểm chỉ đạo của Đảng, lộ trình thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình qua các thời kỳ sửa đổi Bộ luật Hình sự và các điều ước, công ước quốc tế mà Việt Nam tham gia.

Từ các căn cứ nêu trên, đại biểu Huỳnh Ngọc Liêm cho rằng đề xuất của cơ quan chủ trì soạn thảo về việc bỏ hình phạt tử hình đối với hai tội danh này có cơ sở khoa học và thực tiễn, phù hợp với định hướng hoàn thiện chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước.

Bộ trưởng Công an nêu lý do đề xuất thu hẹp án tử hình một số tội danh

Giải trình, làm rõ một số ý kiến của đại biểu Quốc hội về việc thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình trong dự thảo Bộ luật Hình sự (sửa đổi), Bộ trưởng Công an, đại tướng Lương Tam Quang khẳng định, đây là chủ trương nhất quán của Đảng, được thực hiện có lộ trình qua nhiều lần sửa đổi Bộ luật Hình sự.

Theo Bộ trưởng, việc tiếp tục thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình nhằm thể chế hóa chủ trương nhất quán của Đảng về cải cách tư pháp, giảm hình phạt tử hình và hạn chế áp dụng hình phạt này trên thực tế; đồng thời phù hợp với xu hướng tiến bộ và yêu cầu hội nhập của pháp luật hình sự. Đây không phải là chính sách mới mà đã được thực hiện theo lộ trình qua nhiều lần sửa đổi Bộ luật Hình sự. Từ năm 1985 đến nay, số tội danh có quy định hình phạt tử hình đã giảm từ 44 xuống còn 10 tội danh theo Bộ luật hiện hành.

Đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, Bộ trưởng Lương Tam Quang khẳng định đây là loại tội phạm đặc biệt nguy hiểm. Tuy nhiên, qua thực tiễn đấu tranh, nhiều đối tượng phạm tội chưa nhận thức đầy đủ quy định pháp luật, bị lôi kéo, dụ dỗ, thậm chí lừa gạt, ép buộc.

Bên cạnh đó, Bộ trưởng cho biết, đối với tội mua bán trái phép chất ma túy, pháp luật hiện hành quy định các khung hình phạt dựa trên định lượng ma túy. Từ thực tiễn công tác đấu tranh, lực lượng chức năng hiện nay tập trung truy xét các đường dây từ nơi xuất phát, triệt phá toàn bộ đường dây thay vì chỉ xử lý từng đối tượng riêng lẻ. Đây cũng là một trong những cơ sở để cơ quan soạn thảo đề xuất thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với tội danh này.

Một vấn đề đáng chú ý được Bộ trưởng chỉ ra, thực tiễn nhiều đối tượng khi nhận thức được hệ quả tất yếu của việc phạm tội là có thể phải chịu hình phạt tử hình đã chống đối đến cùng, thậm chí sẵn sàng sử dụng vũ khí tấn công lực lượng chức năng. Theo Bộ trưởng, mục tiêu của công tác đấu tranh không chỉ là xử lý một đối tượng phạm tội mà quan trọng hơn là triệt phá tận gốc đường dây, truy xét và xử lý các đối tượng từ nơi xuất phát.

Đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi, Bộ trưởng Lương Tam Quang khẳng định đây là loại tội phạm đặc biệt nghiêm trọng, xâm phạm đến thể chất, tinh thần, danh dự, nhân phẩm của người dưới 16 tuổi và cần phải được xử lý nghiêm khắc.

Tuy nhiên, xét về tính tương quan giữa hình phạt đối với tội danh này và các tội phạm khác vẫn còn quy định hình phạt tử hình, đặc biệt là tội giết người, Bộ trưởng cho rằng việc bỏ hình phạt tử hình đối với tội hiếp dâm người dưới 16 tuổi là phù hợp.

“Trong trường hợp hành vi hiếp dâm người dưới 16 tuổi là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến cái chết của nạn nhân, người phạm tội có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội giết người và phải chịu hình phạt tử hình nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm”, Bộ trưởng phân tích.

Đối với các trường hợp phạm tội khác, theo Bộ trưởng, hình phạt tù chung thân vẫn bảo đảm tính nghiêm khắc và sức răn đe cần thiết đối với loại tội phạm này.

Trên cơ sở các phân tích về chủ trương, định hướng cải cách tư pháp, thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm và yêu cầu bảo đảm tính tương quan giữa các hình phạt, đại tướng Lương Tam Quang đề nghị tiếp tục thực hiện phương án thu hẹp phạm vi áp dụng hình phạt tử hình đối với hai tội danh nêu trên như dự thảo Bộ luật đã đề xuất.