Tỷ phú Bill Gates là một trong những gương mặt nổi bật trong các chiến dịch vận động chống biến đổi khí hậu, từng kêu gọi giới đầu tư rót hàng tỷ USD vào công nghệ năng lượng sạch. Tuy nhiên, một khoản đầu tư lớn của ông lại nằm ở Republic Services – doanh nghiệp xử lý rác thải lớn thứ hai tại Mỹ, sở hữu hàng trăm bãi chôn lấp và đang đối mặt với những cáo buộc về tình trạng rò rỉ methane.
Gates hiện nắm khoảng 38% cổ phần Republic Services, trị giá ước tính 29 tỷ USD. Trong khi đó, các cuộc điều tra của ProPublica cho thấy nhiều cơ sở của công ty từng bị cơ quan môi trường phát hiện vi phạm quy định kiểm soát khí thải. Nghịch lý này đặt ra câu hỏi về mối quan hệ giữa cam kết khí hậu của một trong những tỷ phú giàu nhất thế giới và lợi ích tài chính mà ông thu được từ ngành xử lý rác thải.
Khoản đầu tư sinh lời hàng chục tỷ USD
Tháng 11/2015, tại hội nghị khí hậu ở Paris, Tổng thống Mỹ khi đó là Barack Obama ca ngợi Bill Gates là một người có tầm nhìn và là động lực quan trọng thúc đẩy các sáng kiến năng lượng sạch. Gates đã vận động khoảng 24 tỷ phú cùng tham gia cam kết đầu tư ít nhất 2 tỷ USD vào những công nghệ có khả năng giảm phát thải, từ năng lượng địa nhiệt, các lò phản ứng hạt nhân thế hệ mới đến công nghệ thu giữ CO2.
Ông cũng thành lập Breakthrough Energy, sáng kiến tập hợp các nhà đầu tư nhằm hỗ trợ những doanh nghiệp phát triển công nghệ năng lượng sạch. Mục tiêu là đưa các giải pháp này đến giai đoạn thương mại hóa, giúp chúng đủ sức cạnh tranh về giá với nhiên liệu hóa thạch.
Tuy nhiên, bên cạnh các khoản đầu tư vào công nghệ khí hậu, Gates đã rót số tiền lớn vào Republic Services. Đây là doanh nghiệp chuyên thu gom, vận chuyển và xử lý rác thải, đồng thời vận hành một mạng lưới bãi chôn lấp trên khắp nước Mỹ.
Theo phân tích hồ sơ chứng khoán của ProPublica, Gates bắt đầu sở hữu 5% cổ phần Republic Services từ tháng 11/1999. Kể từ đó, giá cổ phiếu công ty tăng khoảng 30 lần. Tỷ lệ sở hữu của ông hiện lên tới khoảng 38%, với giá trị cổ phần ước tính 29 tỷ USD. Ngoài khoản tăng giá trị tài sản này, Gates đã nhận khoảng 2,6 tỷ USD cổ tức tích lũy.
Cần phân biệt, con số 29 tỷ USD là giá trị cổ phần mà Gates đang nắm giữ, không phải số tiền ông đã thu về. Khoản 2,6 tỷ USD mới là tổng cổ tức được ghi nhận trong phân tích của ProPublica.
Republic Services có sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư dài hạn bởi hoạt động xử lý rác thải tạo ra dòng doanh thu tương đối ổn định. Rác sinh hoạt và công nghiệp vẫn phát sinh bất kể tình hình kinh tế biến động ra sao, trong khi các đô thị và doanh nghiệp luôn cần dịch vụ thu gom, vận chuyển và xử lý chất thải.
Năm 1999, Gates yêu cầu Michael Larson, người quản lý tài sản của mình, bán cổ phiếu Microsoft và chuyển tiền sang những tài sản an toàn, ít rủi ro hơn. Republic Services trở thành một trong những khoản đầu tư phù hợp với định hướng này. Larson sau đó cũng mua một lượng nhỏ cổ phần Waste Management, đối thủ của Republic, thay mặt Quỹ Bill & Melinda Gates.
Methane – vấn đề lớn từ những bãi chôn lấp
Hoạt động chôn lấp rác thải có một vấn đề môi trường đáng kể: methane. Loại khí này hình thành khi chất thải hữu cơ như thức ăn thừa, giấy và các vật liệu có nguồn gốc sinh học phân hủy trong điều kiện thiếu oxy tại bãi rác.
Methane có khả năng giữ nhiệt mạnh hơn CO2 khoảng 80 lần trong khoảng thời gian 20 năm. Theo Chương trình Môi trường Liên hợp quốc (UNEP), khí này đóng góp khoảng một phần ba mức nóng lên toàn cầu hiện nay. Dù tồn tại trong khí quyển trong thời gian ngắn hơn CO2, methane có tác động làm nóng mạnh, vì vậy việc cắt giảm phát thải có thể mang lại hiệu quả tương đối nhanh trong cuộc chiến chống biến đổi khí hậu.
Các bãi chôn lấp có thể chiếm tới một phần năm lượng phát thải methane tại Mỹ. Theo báo cáo của Republic Services, lượng phát thải khí nhà kính từ hoạt động của công ty tương đương với khoảng 3 triệu ô tô chạy xăng.
Bill Gates từng nhiều lần đề cập đến methane trong các cuộc thảo luận về biến đổi khí hậu, đặc biệt là khí phát sinh từ hoạt động chăn nuôi. Ông thường nhắc đến lượng khí thải từ gia súc như một ví dụ về nguồn phát thải cần được kiểm soát. Tuy nhiên, theo ProPublica, ông ít đề cập công khai đến lượng methane phát sinh từ các bãi chôn lấp thuộc doanh nghiệp mà mình sở hữu cổ phần lớn.
Gates bắt đầu quan tâm sâu hơn đến rủi ro khí nhà kính từ năm 2006, sau khi được hai nhà khoa học giải thích về tác động của biến đổi khí hậu. Ông dần đi đến quan điểm rằng thế giới cần phát triển công nghệ sạch với chi phí đủ thấp để thay thế nhiên liệu hóa thạch, đồng thời phải bảo đảm người nghèo vẫn có cơ hội tiếp cận năng lượng.
Những vi phạm tại các bãi chôn lấp của Republic
Các bãi chôn lấp hiện đại thường có hệ thống giếng thu khí, đường ống và thiết bị xử lý nhằm hạn chế methane thoát ra môi trường. Khí thu được có thể được đốt để phát điện hoặc xử lý thành khí tự nhiên tái tạo (RNG). Tuy nhiên, hiệu quả của hệ thống phụ thuộc vào thiết kế, công tác bảo trì và khả năng thu gom khí trên toàn bộ khu vực chôn lấp.
Điều tra của ProPublica cho thấy EPA nhiều lần phát hiện các bãi rác thuộc Republic Services không đáp ứng đầy đủ quy định về giám sát và kiểm soát khí thải. Tháng 9/2024, cơ quan này cảnh báo nhiều cơ sở xử lý rác trên toàn nước Mỹ có vấn đề trong việc theo dõi và bảo trì hệ thống thu gom khí. Trong danh sách các cơ sở được nhắm tới, khoảng một phần năm thuộc Republic.
Một trường hợp đáng chú ý là bãi chôn lấp McCarty Road ở Houston, bang Texas. Cơ sở này có khoảng 500 giếng thu khí, hệ thống quạt và một nhà máy chuyển đổi khí bãi rác thành RNG. Dù được trang bị hệ thống xử lý, McCarty Road vẫn bị cơ quan chức năng phát hiện nhiều vấn đề, trong đó có việc không phát hiện kịp thời tình trạng methane vượt ngưỡng trong nhiều năm, giếng thu khí bị ngập, hiện tượng xói mòn và công tác bảo trì không đầy đủ.
EPA đã đưa ra kết luận chính thức về những vi phạm tại cơ sở này. Tuy nhiên, Republic không bình luận cụ thể về trường hợp McCarty Road. Người phát ngôn Rob Litt cho biết công ty có hàng trăm chuyên gia môi trường và kỹ sư, đồng thời sẽ xử lý các vấn đề khi phát hiện.
Từ năm 2020, EPA sử dụng thiết bị dò methane cầm tay để kiểm tra ít nhất 39 trong số khoảng 200 bãi chôn lấp của Republic. Các đợt kiểm tra ghi nhận hơn 1.400 điểm bất thường. Ở một số vị trí, nồng độ methane cao gấp 100-300 lần giới hạn liên bang.
Methane không có mùi, nhưng tình trạng rò rỉ khí từ bãi rác thường đi kèm các hợp chất khác gây mùi khó chịu. Người dân sống gần một số cơ sở chôn lấp phản ánh tình trạng mùi hôi, kích ứng, đau đầu và buồn nôn. Các chuyên gia lưu ý mùi không phải do methane trực tiếp gây ra, nhưng có thể là dấu hiệu cho thấy những loại khí khác đang thoát ra môi trường.
Báo cáo phát thải gây tranh cãi
Republic cho biết đã giảm 20% lượng phát thải từ các bãi chôn lấp kể từ năm 2017. Tuy nhiên, cách tính toán của công ty bị các nhà nghiên cứu đặt dấu hỏi.
Thay vì đo trực tiếp toàn bộ lượng methane thoát ra môi trường, doanh nghiệp dựa vào lượng khí thu gom được để ước tính phần phát thải còn lại. Cách tiếp cận này có thể không phản ánh chính xác những gì đang diễn ra tại các bãi rác, đặc biệt nếu hệ thống thu gom hoạt động kém hiệu quả hoặc có những khu vực khí rò rỉ không được phát hiện.
Một nghiên cứu năm 2025 của các nhà khoa học thuộc Đại học Harvard, NASA và tổ chức Carbon Mapper sử dụng dữ liệu vệ tinh để đánh giá phát thải tại các bãi chôn lấp. Kết quả cho thấy tại một trong những cơ sở của Republic, lượng phát thải thực tế có xu hướng tăng trong bốn năm, dù số liệu doanh nghiệp báo cáo cho thấy mức giảm.
Nhà nghiên cứu Hannah Nesser cho biết hai bãi chôn lấp của Republic nằm trong nhóm có mức phát thải methane cao nhất trong khoảng 70 cơ sở lớn được khảo sát. Tại bãi National Serv-All ở bang Indiana, lượng phát thải được phát hiện cao gấp 13 lần số liệu công ty báo cáo. Mô hình chênh lệch tương tự xuất hiện tại ba trong bốn bãi Republic được đưa vào nghiên cứu.
Riêng bãi McCarty Road, dữ liệu của Carbon Mapper cho thấy lượng methane phát thải cao hơn gấp đôi con số công ty báo cáo.
Republic bảo vệ phương pháp tính toán của mình và dẫn lại những ý kiến từ Hiệp hội Chất thải và Tái chế Quốc gia Mỹ (NWRA), tổ chức đặt câu hỏi về độ chính xác của dữ liệu vệ tinh. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cho rằng công nghệ quan sát từ trên không có thể giúp phát hiện những điểm rò rỉ mà phương pháp kiểm tra thông thường bỏ sót.
Doanh nghiệp không muốn chịu thêm chi phí?
Năm 2019, Republic Services tham gia Sáng kiến Mục tiêu dựa trên cơ sở khoa học (SBTi), cam kết giảm 35% phát thải vào năm 2030. Công ty sử dụng các cam kết môi trường để thể hiện vai trò trong phát triển bền vững, đồng thời đưa hình ảnh này vào hoạt động tiếp thị và cạnh tranh giành hợp đồng với các đô thị.
Tuy nhiên, năm 2021, SBTi nâng yêu cầu đối với mục tiêu giảm phát thải. Đối thủ Waste Management chấp nhận áp dụng mục tiêu mới, trong khi Republic không làm theo.
Theo tính toán của Republic, việc đáp ứng yêu cầu mới có thể khiến công ty phải chi thêm hơn 1 tỷ USD để lắp đặt giếng thu khí và nâng cấp hệ thống. Khoản đầu tư này có thể làm giảm số tiền doanh nghiệp phân phối cho cổ đông. Trong khi đó, Republic đã chi hơn 8 tỷ USD mua lại cổ phiếu của chính mình.
Cuối năm 2024, mục tiêu giảm phát thải mới được đưa ra thảo luận tại hội đồng quản trị. Hội đồng gồm 13 thành viên, trong đó có Michael Larson và một số người có quan hệ kinh doanh với Gates. Theo luật sư Ann Lipton, với tỷ lệ sở hữu khoảng 38%, Gates có ảnh hưởng rất lớn đến kết quả biểu quyết của doanh nghiệp trên thực tế.
Republic cuối cùng không áp dụng mục tiêu mới, cho rằng đây chưa phải ưu tiên chiến lược trước mắt. Công ty cho biết đang xem xét việc cập nhật mục tiêu phát thải.
CEO Donald Slager từng nhấn mạnh quan điểm: “Không thể có tính bền vững nếu thiếu lợi nhuận”. Câu nói này phần nào phản ánh thách thức mà Republic phải đối mặt: đầu tư mạnh hơn vào kiểm soát methane có thể giúp giảm tác động môi trường, nhưng cũng làm tăng chi phí và ảnh hưởng đến lợi ích cổ đông.
Vận động chính sách và giới hạn của cam kết khí hậu
Ngoài vấn đề kiểm soát khí thải tại các cơ sở, Republic còn tham gia vận động chính sách liên quan đến quản lý rác thải. Công ty phản đối một số đề xuất tăng cường giám sát methane bằng vệ tinh và máy bay không người lái, đồng thời ủng hộ cách tiếp cận để doanh nghiệp tự nguyện thực hiện nhiều biện pháp.
Các hiệp hội trong ngành như NWRA và Hiệp hội Chất thải rắn Bắc Mỹ (SWANA) cho rằng công nghệ giám sát từ xa chưa đủ phát triển, có thể chưa đạt độ chính xác và tính minh bạch cần thiết. Tuy nhiên, những người ủng hộ quy định chặt chẽ hơn cho rằng việc đo đạc độc lập là cần thiết để xác định lượng methane thực sự thoát ra từ các bãi chôn lấp.
Một vấn đề khác là lượng rác hữu cơ được đưa vào bãi chôn lấp. Khi thực phẩm thừa và các vật liệu dễ phân hủy bị chôn dưới đất, chúng tiếp tục tạo ra methane. Vì vậy, các chuyên gia cho rằng giải pháp không chỉ là thu gom khí sau khi nó hình thành, mà còn phải giảm lượng chất thải hữu cơ đưa tới bãi rác ngay từ đầu.
Một số quốc gia đã lựa chọn hướng đi này. Đức cấm chôn lấp chất thải có khả năng phân hủy sinh học từ năm 1993, qua đó góp phần giúp lượng methane phát sinh từ bãi chôn lấp giảm hơn 90%. Tại Mỹ, lượng phát thải methane từ nguồn này cũng giảm khoảng 40%, nhưng vẫn còn dư địa lớn để cải thiện.
California yêu cầu người dân phân loại và thu gom riêng thức ăn thừa, cành lá và các loại chất thải hữu cơ. Republic cho biết đã xử lý gần 1 triệu tấn chất thải hữu cơ tại bang này trong năm trước đó, phần lớn được chuyển thành phân compost. Tuy nhiên, hoạt động này vẫn chỉ chiếm một phần nhỏ trong tổng thể hoạt động kinh doanh của công ty.
Trong khi đó, thu gom rác và vận hành bãi chôn lấp vẫn là những mảng mang lại lợi nhuận cao nhất cho Republic. Năm 2024, doanh nghiệp phản đối một chính sách liên bang nhằm chuyển hướng chất thải hữu cơ khỏi các bãi chôn lấp, cho rằng quyết định nên thuộc về chính quyền từng bang.
Bill Gates có biết về những vấn đề này?
Một câu hỏi lớn trong cuộc điều tra của ProPublica là mức độ hiểu biết của Gates về hoạt động môi trường và chính sách của Republic Services.
Michael Larson, người quản lý tài sản của Gates, tham gia hội đồng quản trị Republic từ năm 2009. Ông cũng điều hành Cascade Asset Management, đơn vị quản lý danh mục đầu tư của tỷ phú này. Larson và một số thành viên hội đồng có liên hệ với Gates tham gia các cuộc họp, nơi những vấn đề như vận động chính sách và tranh chấp pháp lý của công ty được đề cập.
Tuy nhiên, ProPublica không xác định được liệu Gates có trực tiếp đọc các báo cáo này hay biết đầy đủ về những hoạt động vận động của Republic hay không. Một số cựu nhân viên Breakthrough Energy nói họ không biết về khoản đầu tư lớn của Gates vào doanh nghiệp xử lý rác thải. Nhận xét của họ về mức độ tham gia của ông cũng khác nhau: có người cho rằng Gates rất nghiêm túc với vấn đề khí hậu, trong khi người khác nhận định ông không tham gia sâu vào các hoạt động đầu tư cụ thể.
Đại diện của Gates không trả lời nhiều yêu cầu bình luận của ProPublica về khoản đầu tư, những vấn đề môi trường tại Republic cũng như việc ông có tìm hiểu nguồn gốc một phần đáng kể tài sản của mình hay không.
Gates từng công khai chỉ trích quan điểm cho rằng biến đổi khí hậu chắc chắn dẫn đến thảm họa không thể tránh khỏi. Ông cũng phản bác cách diễn giải rằng mình đã từ bỏ hoạt động chống biến đổi khí hậu sau những bình luận về việc điều chỉnh ưu tiên đầu tư sang y tế toàn cầu. Gates khẳng định vẫn là một nhà hoạt động vì khí hậu.
Năm 2019, ông bán các khoản đầu tư vào ngành dầu khí, cho biết không muốn kiếm lời từ việc giá cổ phiếu nhiên liệu hóa thạch tăng nếu không đóng góp vào quá trình phát triển năng lượng không phát thải carbon. Dù vậy, ông vẫn sử dụng máy bay riêng và cho biết mua tín chỉ carbon để bù đắp lượng phát thải từ hoạt động này.
Các chuyên gia cho rằng việc quản lý chất thải đã chôn lấp chỉ giải quyết một phần vấn đề. Muốn giảm methane bền vững, Mỹ cần thay đổi cách tiêu thụ và xử lý rác, đặc biệt là giảm lãng phí thực phẩm và chuyển chất thải hữu cơ sang những phương thức xử lý ít phát thải hơn.
Nhà nghiên cứu Riley Duren cho rằng thu gom khí tại bãi chôn lấp là cần thiết, nhưng không thể thay thế việc ngăn chất thải hữu cơ bị chôn lấp ngay từ đầu. Còn chuyên gia Robert Bullard đặt câu hỏi về động lực thay đổi của ngành: khi mô hình hiện tại vẫn tạo ra lợi nhuận lớn, doanh nghiệp có thể không muốn từ bỏ nó.
Câu chuyện Republic Services vì thế cho thấy khoảng cách phức tạp giữa mục tiêu khí hậu và lợi ích kinh doanh. Với Gates, khoản đầu tư này mang lại giá trị tài sản hàng chục tỷ USD. Nhưng đối với nỗ lực giảm phát thải methane, câu hỏi không chỉ nằm ở việc doanh nghiệp có thu gom được bao nhiêu khí, mà còn ở việc họ có sẵn sàng thay đổi mô hình kinh doanh để hạn chế lượng rác phải chôn lấp hay không.
Theo ProPublica, CNN
