Thực phẩm đi qua nhiều công đoạn. Nếu nguy cơ ở một mắt xích không được phát hiện kịp thời, kiểm tra ở khâu cuối có thể không đủ để ngăn sản phẩm không an toàn đến với người tiêu dùng.
Vì thế, Dự thảo Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) hướng tới chuyển từ kiểm soát từng khâu riêng lẻ sang quản lý toàn bộ chuỗi cung ứng dựa trên nguy cơ, chủ động phòng ngừa từ sớm.
Dự án luật dự kiến được Chính phủ trình Quốc hội cho ý kiến lần đầu tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI (17/10-20/11/2026).
Từ kiểm tra từng khâu sang quản lý dựa trên nguy cơ
Kiểm soát sẽ diễn ra xuyên suốt, từ trồng trọt, chăn nuôi, thu hái đến chế biến và phân phối. Các nguy cơ như tồn dư thuốc thú y, thuốc bảo vệ thực vật và tác nhân gây ô nhiễm cần được xem xét tại từng mắt xích, thay vì chỉ tập trung vào sản phẩm cuối cùng.
Theo hướng dẫn của Ủy ban Tiêu chuẩn thực phẩm quốc tế (CODEX), phân tích nguy cơ gồm ba cấu phần: Đánh giá nguy cơ, quản lý nguy cơ và truyền thông nguy cơ. Đánh giá nguy cơ xác định các mối nguy dựa trên bằng chứng khoa học và dữ liệu an toàn thực phẩm; hoạt động này độc lập với hai cấu phần còn lại.
Đánh giá nguy cơ xác định mối nguy và mức độ đáng lo ngại; quản lý nguy cơ lựa chọn biện pháp kiểm soát; truyền thông nguy cơ giúp các bên liên quan hiểu đúng vấn đề.
Kết quả đánh giá là căn cứ để cơ quan quản lý điều chỉnh biện pháp, từ xây dựng quy định kỹ thuật, kiểm tra nhà nước đối với thực phẩm nhập khẩu đến truy xuất nguồn gốc và hậu kiểm thực phẩm, cơ sở sản xuất, kinh doanh. Khi phát hiện mắt xích có nguy cơ cao, cơ quan chức năng có thể truy xuất và thu hồi sản phẩm khi cần thiết.
Dự thảo giao Bộ trưởng Bộ Y tế ban hành quy định về phân tích nguy cơ theo hướng dẫn quốc tế; Bộ Y tế chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành liên quan tổ chức thực hiện.
Cần dữ liệu liên thông để dự báo và truy xuất
Theo ông Chu Quốc Thịnh, Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), phân tích nguy cơ cần dữ liệu đủ và có thể kết nối để xác định nguồn phát sinh, nhận diện xu hướng và dự báo nguy cơ.
Cơ sở dữ liệu an toàn thực phẩm quốc gia dự kiến gồm sáu nhóm thông tin: Vòng đời sản phẩm; cơ sở sản xuất, kinh doanh thực phẩm; tổ chức thử nghiệm phục vụ quản lý nhà nước; kết quả thanh tra, kiểm tra, giám sát; thông tin về ngộ độc thực phẩm và các nhóm dữ liệu khác phục vụ công tác quản lý nhà nước như: dữ liệu thu hồi, dữ liệu hậu kiểm, dữ liệu cảnh báo....
Dữ liệu đối chiếu giúp liên hệ kết quả thử nghiệm với sản phẩm, cơ sở liên quan và nhận diện vấn đề qua thông tin kiểm tra, ngộ độc. Khi phát hiện mẫu không bảo đảm an toàn, cơ quan chức năng có thêm căn cứ xác định nguồn gốc, phạm vi cần truy xuất.
Dữ liệu được quản lý tập trung, thống nhất. Bộ Y tế chịu trách nhiệm xây dựng, quản lý, phát triển cơ sở dữ liệu, tích hợp thông tin toàn ngành và kết nối với hệ thống dữ liệu của UBND các cấp cùng cơ sở dữ liệu tập trung quốc gia. Nếu dữ liệu không được cập nhật, liên thông, việc truy xuất xuyên suốt chuỗi cung ứng sẽ gặp hạn chế.
Chuẩn bị năng lực và hợp tác quốc tế
Bộ Y tế đã thành lập Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm thuộc Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia (NIFC), nhằm triển khai một số hoạt động đánh giá nguy cơ theo hướng dẫn quốc tế.
Bộ cũng tổ chức hội thảo, tham vấn kinh nghiệm của Canada, Ireland, Australia, New Zealand và các quốc gia có tập quán sử dụng thực phẩm tương đồng với Việt Nam.
Cục An toàn thực phẩm đã ký biên bản ghi nhớ với NIFC về triển khai phân tích nguy cơ an toàn thực phẩm. NIFC cũng ký biên bản ghi nhớ hợp tác với Trung tâm Đánh giá nguy cơ an toàn thực phẩm quốc gia Trung Quốc (CFSA) và trao biên bản ghi nhớ hợp tác với Trường Đại học Khoa học và Công nghệ Quốc gia Seoul (SeoulTech), Hàn Quốc.
Các thỏa thuận tạo cơ sở trao đổi chuyên môn, tham khảo kinh nghiệm quốc tế; đồng thời, hệ thống cần đội ngũ đánh giá có năng lực, dữ liệu tin cậy và sự phối hợp liên ngành.
Theo Cục trưởng Cục An toàn thực phẩm, phân tích nguy cơ sẽ giúp chủ động đánh giá, dự báo các mối nguy hóa lý, vi sinh và chất gây dị ứng. Khi xác định mắt xích có nguy cơ cao, cơ quan chức năng có thể truy xuất nguồn gốc, kiểm soát và thu hồi sản phẩm khi cần thiết. Hiệu quả sẽ phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu, năng lực chuyên môn và sự phối hợp trong quá trình triển khai.
