Các quan chức quân sự cấp cao của Nga vừa tiết lộ những chi tiết mới về một trong những giai đoạn được cho là thành công nhất của lực lượng phòng không nước này trong cuộc xung đột tại Ukraine. Theo đó, các tổ hợp tên lửa phòng không tầm xa S-400 của Nga đã bắn hạ 24 máy bay Ukraine chỉ trong một tuần năm 2023, nhờ một chiến thuật tác chiến ngoài đường chân trời chưa từng được công khai trước đây.
Thông tin được đăng trong số mới nhất của tạp chí Voyennaya Mysl, ấn phẩm chuyên phân tích các bài học tác chiến của Bộ Quốc phòng Nga. Bài viết có sự tham gia của Thiếu tướng Alexander Romanenkov, người đứng đầu lực lượng tên lửa phòng không thuộc Lực lượng Hàng không Vũ trụ Nga.
Đáng chú ý, trong số 24 máy bay bị tuyên bố bắn hạ có 10 tiêm kích MiG-29 chỉ trong một ngày. Đây là thời điểm Ukraine tăng cường hoạt động không quân sau khi tiếp nhận thêm nhiều máy bay MiG-29 do các quốc gia thành viên NATO viện trợ.
S-400 được triển khai như một "ổ phục kích"
Theo nội dung được công bố, thay vì bố trí các khẩu đội S-400 tại những vị trí phòng thủ cố định như thông thường, lực lượng Nga đã đưa bệ phóng tới các vị trí tiền phương được che giấu, tạo thành những "ổ phục kích" nhằm vào máy bay Ukraine.
Điểm đặc biệt nằm ở khả năng nhận dữ liệu mục tiêu từ các cảm biến bên ngoài.
Thông thường, radar mặt đất bị giới hạn bởi đường chân trời radar. Khi máy bay đối phương còn ở khoảng cách rất xa hoặc chưa lọt vào vùng quan sát trực tiếp của radar, hệ thống phòng không mặt đất khó có thể khai hỏa.
Trong phương án được Nga mô tả, S-400 nhận thông tin mục tiêu từ các cảm biến khác, trong đó có thể bao gồm máy bay cảnh báo sớm và chỉ huy trên không A-50/A-50U. Nhờ đó, bệ phóng có thể khai hỏa vào mục tiêu nằm ngoài tầm quan sát trực tiếp của radar mặt đất.
Điều này giúp mở rộng đáng kể phạm vi tác chiến thực tế của S-400.
Theo các tác giả bài viết, việc đặt bệ phóng ở vị trí khiến máy bay Ukraine vừa cất cánh đã có thể bước vào vùng nguy hiểm khiến đối phương gần như không có nhiều thời gian để phản ứng, thay đổi hướng bay hoặc hoàn thành nhiệm vụ.
10 chiếc MiG-29 bị bắn hạ trong một ngày
Nga không công bố loại của 14 máy bay còn lại trong tổng số 24 chiếc được cho là bị phá hủy. Tuy nhiên, việc 10 chiếc MiG-29 bị bắn hạ trong cùng một ngày được xem là chi tiết đáng chú ý.
Thông tin này tương đối phù hợp với tuyên bố của Bộ trưởng Quốc phòng Nga khi đó là Sergei Shoigu hồi tháng 10/2023. Ông Shoigu từng nói các phương thức sử dụng mới đối với hệ thống phòng không Nga đã giúp phá hủy 24 máy bay Ukraine trong vòng 5 ngày.
Các con số trong những tuyên bố trên không được Reuters xác minh độc lập.
MiG-29 là một trong những mẫu tiêm kích cơ động nhất từng được Liên Xô phát triển. Tuy nhiên, những chiếc MiG-29 đang được Ukraine vận hành phần lớn đã có tuổi đời nhiều thập kỷ và thiếu các công nghệ hiện đại như khả năng tàng hình hoặc tác chiến điện tử tiên tiến.
Trong bối cảnh đó, việc duy trì khoảng cách với mạng lưới phòng không Nga từ lâu đã là một trong những ưu tiên của không quân Ukraine.
Nếu S-400 thực sự có thể khai hỏa dựa trên dữ liệu mục tiêu ngoài đường chân trời, các phi công sẽ phải đối mặt với một vùng nguy hiểm rộng hơn nhiều so với những gì họ có thể nhận biết thông qua radar mặt đất.
Chiến thuật hiệu quả nhưng khó lặp lại
Các tác giả bài viết thừa nhận chiến thuật này hiện đã được phía Ukraine nghiên cứu kỹ và khó có thể tạo ra kết quả tương tự trong tương lai.
Tuy nhiên, họ cho rằng ý tưởng triển khai S-400 ở những vị trí khiến máy bay đối phương lọt vào vùng tác chiến ngay sau khi rời căn cứ vẫn có giá trị về mặt quân sự.
Lợi thế lớn nhất là rút ngắn thời gian máy bay đối phương có thể thực hiện các biện pháp né tránh.
Theo lập luận này, một khẩu đội phòng không không nhất thiết phải chờ máy bay đối phương tiến sâu vào khu vực tác chiến. Nếu có dữ liệu mục tiêu đủ chính xác từ các cảm biến bên ngoài, tên lửa có thể được phóng từ xa, buộc đối phương phải đối phó ngay trong giai đoạn đầu của nhiệm vụ.
Đây cũng là một trong những đặc điểm khiến S-400 trở thành hệ thống phòng không được Nga đặc biệt chú trọng.
Tên lửa 40N6 mở rộng tầm đánh của S-400
S-400 được thiết kế để có thể tiến hành các cuộc đánh chặn ở khoảng cách rất xa. Một trong những thành phần quan trọng là tên lửa 40N6, được đưa vào tích hợp với hệ thống từ cuối thập niên 2010.
Tên lửa này được Nga công bố có tầm bắn lên tới 400 km và được thiết kế để đánh chặn mục tiêu ở độ cao lớn. Khi kết hợp với dữ liệu mục tiêu từ các cảm biến bên ngoài, hệ thống có thể tấn công những mục tiêu mà radar của chính khẩu đội chưa nhất thiết phải quan sát trực tiếp.
Khả năng này đặc biệt quan trọng trong môi trường tác chiến mà các máy bay chiến đấu phải hoạt động giữa nhiều lớp cảm biến và hệ thống phòng không.
Tuy nhiên, hiệu quả thực tế còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố như chất lượng dữ liệu mục tiêu, khả năng phát hiện của cảm biến, tác chiến điện tử và khả năng cơ động của máy bay bị tấn công.
S-400 tiếp tục được Nga quảng bá về khả năng tác chiến
S-400 lần đầu được Nga sử dụng trong chiến đấu sau khi Moscow phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine vào tháng 2/2022. Kể từ đó, hệ thống này thường xuyên xuất hiện trong các tuyên bố của Nga về năng lực phòng không tầm xa.
Nga cũng từng cho biết S-400 đóng vai trò trong chiến dịch quân sự giữa Ấn Độ và Pakistan hồi tháng 5/2025. Moscow tuyên bố hệ thống đã bắn hạ 5 máy bay trong cuộc giao tranh ngắn ngày, dù các tuyên bố về thiệt hại của hai bên vẫn là vấn đề gây tranh cãi.
Tháng 12/2025, Yan Novikov, Tổng giám đốc tập đoàn Almaz-Antey – đơn vị phát triển S-400 – nhấn mạnh hệ thống này còn "tiềm năng hiện đại hóa rất lớn", cho phép nhanh chóng thích ứng với các mối đe dọa mới.
Những thông tin mới được công bố cho thấy cuộc chiến tại Ukraine tiếp tục đóng vai trò như một phòng thí nghiệm thực tế đối với các hệ thống phòng không và tên lửa tầm xa. Với Nga, bài học quan trọng không chỉ nằm ở bản thân S-400 mà còn ở cách kết nối hệ thống phóng với mạng lưới cảm biến để mở rộng khả năng phát hiện và tấn công mục tiêu.
Tuy nhiên, các con số về máy bay bị bắn hạ trong bài viết của Military Thought là thông tin do phía Nga công bố và chưa được xác minh độc lập. Giá trị đáng chú ý nhất của tiết lộ lần này nằm ở việc Moscow công khai hơn về một phương thức tác chiến mà trước đó ít được nói tới: sử dụng S-400 ở vị trí tiền phương, kết hợp dữ liệu từ các cảm biến bên ngoài để tạo ra những cuộc phục kích mà máy bay đối phương khó dự đoán.
Theo Defense News, MW
