ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga: Thi lại nhưng không thể "xóa lỗi" cho thí sinh gian lận

Trước đề xuất của UBND tỉnh Tuyên Quang về việc tổ chức thi lại môn Toán đối với các thí sinh tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang sau khi cơ quan điều tra bước đầu xác định có vi phạm quy chế trong công tác coi thi, ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga, Phó Trưởng Đoàn ĐBQH chuyên trách TP Hải Phòng, Ủy viên Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội khóa XVI, người đã từng có thời gian công tác trong ngành giáo dục, cho rằng việc xử lý vụ việc cần đặt trên nguyên tắc thượng tôn pháp luật, cá thể hóa trách nhiệm và bảo đảm công bằng.

Không thể mặc nhiên coi tất cả thí sinh đều gian lận

- Thưa bà, bà đánh giá như thế nào về tính chất, mức độ nghiêm trọng của vụ việc xảy ra tại Điểm thi Trường THPT Chuyên Tuyên Quang? Vụ việc này tác động như thế nào đến quyền lợi của các thí sinh và tính công bằng của kỳ thi tốt nghiệp THPT?

- Theo tôi, trước hết cần khẳng định đây là vụ việc có tính chất đặc biệt nghiêm trọng. Những thông tin được cơ quan chức năng công bố bước đầu cho thấy dấu hiệu can thiệp trực tiếp vào quá trình làm bài thi, xảy ra ngay tại một kỳ thi quốc gia và có sự tham gia của những người được giao trách nhiệm bảo vệ tính nghiêm túc, khách quan của kỳ thi.

Cơ quan điều tra Công an tỉnh Tuyên Quang đã khởi tố vụ án, khởi tố một số bị can để điều tra hành vi lợi dụng chức vụ, quyền hạn can thiệp vào kỳ thi.

Sai phạm này không chỉ tác động đến kết quả của một số bài thi. Nó còn ảnh hưởng trực tiếp đến quyền lợi của những thí sinh học thật, thi thật; làm phát sinh sự bất bình đẳng trong xét tốt nghiệp, xét tuyển đại học và gây tổn hại nghiêm trọng đến niềm tin của xã hội đối với kỳ thi quốc gia.

Tuy nhiên, khi lựa chọn phương án xử lý, chúng ta càng phải bình tĩnh, thận trọng, dựa trên chứng cứ và quy định pháp luật. Không nên vì yêu cầu xử lý nghiêm mà quy kết trách nhiệm tập thể, nhưng cũng không vì bảo vệ quyền lợi học sinh mà làm nhẹ đi hành vi gian lận.

Quan điểm của tôi là: Đối với những phòng thi mà sai phạm đã làm cho kết quả môn Toán không còn đủ độ tin cậy, nên tổ chức thi lại trong năm 2026. Nhưng quyền được thi lại không thể áp dụng một cách vô điều kiện đối với những thí sinh đã được chứng minh là chủ động tham gia hoặc tiếp nhận sự trợ giúp trái quy chế.

Nói cách khác, cần đồng thời thực hiện 2 việc: Khôi phục một kết quả thi khách quan cho những thí sinh chưa được chứng minh có lỗi và xử lý nghiêm, cá thể hóa trách nhiệm đối với từng thí sinh thực sự vi phạm.

- Có ý kiến cho rằng do sai phạm xảy ra ngay trong phòng thi nên toàn bộ thí sinh tại điểm thi đều phải chịu trách nhiệm và không nên được tổ chức thi lại. Bà nhìn nhận như thế nào về quan điểm này?

- Lý do đầu tiên tôi ủng hộ phương án thi lại là phải phân biệt rõ sai phạm của người tổ chức thi với hành vi của từng thí sinh.

Trong một phòng thi có sự can thiệp trái quy định, có thể tồn tại nhiều nhóm thí sinh khác nhau: người chủ động tiếp nhận và sử dụng sự hướng dẫn; người được nhắc bài nhưng không làm theo; người không được hỗ trợ; người không biết có sự can thiệp; thậm chí có em có năng lực thực chất và hoàn toàn tự làm bài.

Do đó, việc một thí sinh có mặt trong phòng thi xảy ra sai phạm không đương nhiên đồng nghĩa với việc em đó đã gian lận. Muốn xử lý thí sinh, cơ quan có thẩm quyền phải xác định được hành vi cụ thể, mức độ tham gia, sự chủ động, phần lợi ích mà thí sinh đã nhận được và phải có chứng cứ phù hợp.

Nguyên tắc công bằng không cho phép chúng ta vì chưa xác định được chính xác ai vi phạm mà coi tất cả thí sinh trong phòng thi đều có lỗi. Xử lý kỷ luật phải đúng người, đúng hành vi, đúng tính chất và mức độ vi phạm.

Mặt khác, khi người có trách nhiệm tổ chức thi đã can thiệp vào quá trình làm bài, kết quả của những phòng thi bị ảnh hưởng cũng khó có thể tiếp tục được sử dụng.

Chúng ta không thể xác định chắc chắn bao nhiêu điểm trong bài thi phản ánh năng lực thực chất và bao nhiêu điểm có được từ sự tác động bên ngoài. Giữ nguyên toàn bộ kết quả cũ sẽ không công bằng với thí sinh ở các điểm thi khác; đồng thời tạo nguy cơ sử dụng một dữ liệu không trung thực để xét tốt nghiệp và xét tuyển đại học.

Trong trường hợp đó, thi lại là cách thức trực tiếp nhất để tạo ra một phép đo mới, độc lập và có độ tin cậy cao hơn. Đây không phải là sự ưu ái dành cho học sinh, mà là biện pháp khắc phục hậu quả của một buổi thi đã không được tổ chức đúng quy chế.

Điều cần nhấn mạnh là thi lại nhằm xác định lại kết quả, không có nghĩa là xóa bỏ trách nhiệm của người đã gian lận.

- Có nhiều ý kiến cho rằng cần hủy kết quả thi của toàn bộ thí sinh tại các phòng thi xảy ra sai phạm. Xin bà chia sẻ quan điểm?

- Tôi không đồng tình với phương án hủy kết quả của toàn bộ thí sinh tại các phòng thi có sai phạm và buộc tất cả chờ đến kỳ thi năm sau.

Hậu quả của phương án này rất lớn. Các em có thể mất cơ hội xét tuyển đại học trong năm 2026, bị gián đoạn kế hoạch học tập, phát sinh chi phí và chịu áp lực tâm lý, định kiến xã hội. Trong khi đó, chưa chắc tất cả các em đều được trợ giúp hoặc chủ động tham gia gian lận.

Không thể bắt những học sinh học thật, thi thật phải gánh chịu một hình thức xử lý tương đương với người vi phạm chỉ vì các em dự thi trong một phòng thi mà cán bộ làm nhiệm vụ đã phá vỡ quy chế.

Về bản chất, buộc tất cả thí sinh chờ một năm là một hình thức xử lý tập thể rất nặng nề. Nó chuyển phần lớn hậu quả từ những người có trách nhiệm tổ chức kỳ thi sang học sinh, trong đó có thể có nhiều em hoàn toàn không có lỗi.

Phương án chờ đến năm sau chỉ có thể đặt ra đối với những thí sinh đã được xác định có hành vi vi phạm và phải chịu hình thức xử lý tương ứng theo Quy chế thi, chứ không nên áp dụng đồng loạt.

Thi lại nhưng không “xóa lỗi” cho người gian lận

- Nếu tổ chức thi lại để bảo vệ quyền lợi của những thí sinh vô can, theo bà cần xác định và xử lý như thế nào đối với những trường hợp được chứng minh đã chủ động gian lận hoặc tiếp nhận sự trợ giúp trái quy chế?

- Cũng cần nhìn nhận đầy đủ ý kiến cho rằng thí sinh có trách nhiệm từ chối sự hỗ trợ và báo cáo hành vi can thiệp. Quy chế thi quy định thí sinh phải nghiêm túc chấp hành các yêu cầu trong phòng thi, không được trao đổi, chép bài hoặc thực hiện hành vi gian lận dưới bất kỳ hình thức nào.

Quy chế hiện hành cũng quy định các mức xử lý từ khiển trách, cảnh cáo, đình chỉ đến hủy kết quả tùy theo hành vi và mức độ vi phạm.

Vì vậy, cơ quan chức năng phải làm rõ từng trường hợp:

Thí sinh nào chủ động đề nghị được trợ giúp? Thí sinh nào biết rõ đó là hành vi trái quy chế nhưng vẫn tiếp nhận, sử dụng đáp án hoặc sửa bài theo hướng dẫn? Thí sinh nào không hưởng lợi hoặc không có điều kiện phản ứng trước sự can thiệp của người có thẩm quyền trong phòng thi?

Đối với thí sinh có đủ chứng cứ xác định đã chủ động gian lận, cần xử lý đúng Quy chế thi. Những trường hợp đó không thể đương nhiên được tham dự kỳ thi lại như những thí sinh không có lỗi. Nếu không đặt ra ranh giới này, việc thi lại có thể bị hiểu thành cơ hội làm lại dành cho cả người gian lận, tạo tiền lệ không tốt và không bảo đảm công bằng với hàng triệu thí sinh trên cả nước.

Ngược lại, khi không có đủ căn cứ chứng minh thí sinh cụ thể đã tham gia gian lận, không thể chỉ dựa vào sự hiện diện của em trong phòng thi để áp dụng chế tài nghiêm khắc nhất.

- Sau khi xác định rõ trách nhiệm của từng thí sinh, theo bà việc quyết định phạm vi thi lại cần dựa trên những căn cứ nào? Nên tổ chức thi lại đối với nhóm thí sinh nào, thưa bà?

- Tôi cho rằng cũng không nên mặc nhiên thi lại cho toàn bộ hơn 320 thí sinh của cả điểm thi nếu kết quả xác minh cho thấy sai phạm chỉ xảy ra tại một số phòng, đối với một số nhóm thí sinh hoặc trong một khoảng thời gian nhất định.

Phạm vi thi lại phải được quyết định trên cơ sở kết quả điều tra, biên bản thi, lời khai, dữ liệu camera nếu có, sơ đồ phòng thi, diễn biến vào - ra phòng thi, phân tích bài làm và các chứng cứ hợp pháp khác. Chỉ những kết quả thực sự bị tác động hoặc đã mất khả năng kiểm chứng về độ tin cậy mới cần được thay thế bằng kết quả thi lại.

Tôi cho rằng quyết định cuối cùng phải dựa trên đánh giá toàn diện. Bộ Giáo dục và Đào tạo cần làm rõ ít nhất 3 nhóm: thí sinh có chứng cứ vi phạm; thí sinh không vi phạm; và thí sinh chưa thể xác định chắc chắn có hưởng lợi hay không. Mỗi nhóm phải có phương án xử lý phù hợp.

Thi lại phải được tổ chức trong điều kiện đặc biệt nghiêm ngặt

- Trong trường hợp quyết định tổ chức thi lại đối với những trường hợp đủ điều kiện, theo bà việc tổ chức kỳ thi này cần đáp ứng những yêu cầu gì để vừa bảo đảm tính khách quan, nghiêm minh, vừa không ảnh hưởng đến quyền lợi xét tuyển đại học của các thí sinh?

-Nếu quyết định thi lại trong năm 2026, kỳ thi này phải được tổ chức khẩn trương nhưng không nóng vội. Cần có đề thi mới với độ khó, cấu trúc và khả năng phân hóa tương đương; thay thế toàn bộ nhân sự liên quan; tổ chức tại địa điểm độc lập; tăng cường giám sát trực tiếp và giám sát bằng thiết bị; bảo đảm tuyệt đối an ninh, bảo mật trong các khâu ra đề, vận chuyển, coi thi và chấm thi.

Đồng thời, Bộ Giáo dục và Đào tạo phải phối hợp với các cơ sở giáo dục đại học điều chỉnh lịch xét tuyển, bảo đảm kết quả thi lại được cập nhật kịp thời và thí sinh không bị mất cơ hội học tập vì sai phạm của người lớn.

Các em cũng cần được bảo vệ danh tính, được tư vấn tâm lý và không bị quy chụp trên mạng xã hội. Khi chưa có kết luận đối với từng cá nhân, không nên gắn nhãn “gian lận” cho toàn bộ học sinh của một trường hoặc một điểm thi.

Tóm lại, quan điểm của tôi là nên thi lại môn Toán ngay trong năm 2026 đối với những thí sinh có kết quả bị mất độ tin cậy nhưng chưa được chứng minh có hành vi gian lận; đồng thời xử lý nghiêm theo quy định đối với những thí sinh và cán bộ có sai phạm cụ thể.

Công bằng không phải là giữ nguyên một kết quả đã bị can thiệp, cũng không phải xử lý thật nặng tất cả những người có mặt tại nơi xảy ra vi phạm. Công bằng phải là xác định đúng sự thật, đúng người, đúng trách nhiệm; bảo vệ người học thật, thi thật và không để bất kỳ ai hưởng lợi từ gian lận.

Việc giải quyết vụ việc này sẽ là một phép thử đối với năng lực quản trị kỳ thi, tinh thần thượng tôn pháp luật và trách nhiệm bảo vệ quyền lợi chính đáng của người học. Phương án cuối cùng phải đồng thời đạt được 3 yêu cầu: nghiêm minh với sai phạm, nhân văn với người không có lỗi và đủ sức khôi phục niềm tin của xã hội đối với kỳ thi quốc gia.

- Xin cảm ơn bà!