Iran đang bước vào mùa hè với áp lực năng lượng ngày càng gia tăng khi nhu cầu sử dụng điện cho điều hòa nhiệt độ và các thiết bị làm mát tăng mạnh, trong khi nguồn cung tiếp tục chịu sức ép từ khó khăn kinh tế và tác động của chiến tranh.
Trong nhiều thập niên, các chính phủ Iran đã duy trì giá điện, nước, khí đốt và nhiên liệu ở mức thấp hơn nhiều so với chi phí thực tế thông qua các khoản trợ cấp dầu khí, cơ chế định giá do nhà nước kiểm soát và nhiều hình thức hỗ trợ khác.
Tuy nhiên, những tác động kinh tế từ cuộc xung đột với Israel và Mỹ đang khiến chính quyền của Tổng thống Masoud Pezeshkian có ít dư địa hơn để ứng phó với nguy cơ khủng hoảng năng lượng trong mùa hè năm nay.
Mặc dù sở hữu trữ lượng dầu thô đã được chứng minh lớn thứ ba thế giới, Iran vẫn phải đối mặt với nguy cơ phải nhập khẩu nhiên liệu trở lại do nhu cầu tiêu thụ vượt khả năng sản xuất của các nhà máy lọc dầu trong nước.
Tổng thống Pezeshkian thời gian qua liên tục kêu gọi người dân và các cơ quan nhà nước tiết kiệm năng lượng. Tuần trước, ông thậm chí cởi áo khoác trong một cuộc họp chính phủ nhằm gửi thông điệp rằng người dân có thể giảm sử dụng điều hòa thay vì hạ nhiệt độ xuống quá thấp.
Dù giá năng lượng tại Iran vẫn thuộc nhóm thấp nhất thế giới, tình trạng tham nhũng, quản lý yếu kém, các lệnh trừng phạt quốc tế, lạm phát kéo dài và sự mất giá của đồng rial đã làm suy giảm đáng kể lợi ích mà người dân từng được hưởng từ các chương trình trợ giá.
Năm 2019, khi chính phủ công bố kế hoạch tăng giá xăng theo nhiều bậc khác nhau, làn sóng biểu tình trên toàn quốc đã bùng phát. Kể từ đó, Tehran tỏ ra hết sức thận trọng với bất kỳ động thái tăng giá nhiên liệu quy mô lớn nào.
Trong khi lạm phát tiếp tục tăng cao, chính sách trợ cấp vẫn giữ giá xăng ở mức rất thấp. Chính quyền hiện áp dụng hệ thống ba mức giá thông qua thẻ nhiên liệu do nhà nước cấp.
Theo cơ chế này, phần lớn chủ sở hữu xe sản xuất trong nước được mua 60 lít xăng mỗi tháng với giá trợ cấp 15.000 rial/lít, sau đó được mua thêm 100 lít với mức giá cao hơn. Lượng nhiên liệu vượt hạn mức sẽ phải trả theo mức giá thứ ba.
Sau khi chiến tranh bùng phát, chính phủ tiếp tục siết chặt hạn mức nhằm kiểm soát tiêu thụ. Mỗi thẻ hiện chỉ được sử dụng tối đa 30 lít mỗi ngày. Các cây xăng được cấp thẻ khẩn cấp riêng để phục vụ những trường hợp vượt hạn mức.
Tuy nhiên, theo các báo cáo địa phương, nhiều cây xăng hiện đã được yêu cầu hạn chế sử dụng thẻ khẩn cấp xuống còn 10-15 lít hoặc thậm chí không cấp thêm cho khách hàng do nguồn cung bị thu hẹp.
Những chính sách tương tự cũng đang được áp dụng với khí đốt, điện và nước sinh hoạt. Lo ngại bất ổn xã hội khiến chính quyền Iran không muốn thực hiện các đợt tăng giá đột ngột.
Các chuyên gia trong nước nhận định chính phủ hiện có rất ít lựa chọn để thu hẹp khoảng cách giữa nhu cầu ngày càng tăng và khả năng cung ứng năng lượng đang suy giảm. Tình trạng xếp hàng kéo dài tại các trạm xăng từ khi chiến tranh nổ ra được xem là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy áp lực này.
“Cải cách và tăng giá năng lượng hiện không khả thi cũng như không hợp lý trong bối cảnh điều kiện kinh tế và những lo ngại xã hội hiện nay”, ông Esmail Saghab Esfahani, Phó Chủ tịch Tổ chức Tối ưu hóa Năng lượng và Quản lý Chiến lược của Iran, nhận định.
Trong khi đó, một số thay đổi về biểu giá đang khiến các doanh nghiệp nhỏ gặp thêm khó khăn.
Chủ một xưởng hàn gần Tehran, 35 tuổi và yêu cầu giấu tên, cho biết hóa đơn điện hàng tháng của ông đã tăng từ khoảng 40 triệu rial lên gấp ba lần chỉ trong vòng một năm.
“Tôi đến công ty điện lực để hỏi nhưng họ chỉ nói rằng biểu giá đã tăng”, ông kể. “Tôi cũng nhận được phản ánh tương tự từ một người bạn. Chúng tôi sử dụng gần như không thay đổi nhưng phải trả nhiều tiền hơn. Có cảm giác như người dân đang phải gánh chi phí của chiến tranh.”
Giới chức Iran khẳng định các khiếu nại về hóa đơn năng lượng sẽ được xem xét. Chính phủ cũng áp dụng cơ chế giảm giá cho các hộ gia đình tiết kiệm điện, trong khi những người sử dụng vượt mức có thể phải trả mức phí cao gấp nhiều lần so với giá tiêu chuẩn.
Dù sở hữu trữ lượng khí đốt tự nhiên lớn thứ hai thế giới, Iran vẫn thường xuyên đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn cung vào mùa đông và mùa hè – hai giai đoạn nhu cầu tiêu thụ ở mức cao nhất.
Tình hình càng trở nên khó khăn hơn sau các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran. Theo số liệu được đề cập trong bài viết, công suất sản xuất xăng của nước này đã giảm từ khoảng 115 triệu lít xuống còn 110 triệu lít mỗi ngày, trong khi nhu cầu tiêu thụ tăng mạnh.
Những cảnh báo gần đây của Tổng thống Mỹ Donald Trump về khả năng tiếp tục tấn công các cơ sở năng lượng của Iran cũng làm dấy lên lo ngại về nguy cơ mất điện và thiếu khí đốt trong những tháng tới.
Trong bối cảnh nguồn cung suy giảm, nhu cầu tiêu thụ tăng cao và dư địa chính sách ngày càng hạn chế, cuộc khủng hoảng năng lượng tại Iran được dự báo sẽ tiếp tục kéo dài trong mùa hè năm nay.
Theo AJ, Reuters
