Việc CTCP Vàng bạc Đá quý Phú Nhuận (PNJ) áp dụng chính sách thu mua vàng với thời hạn thanh toán kéo dài tối đa 120 ngày đang thu hút sự quan tâm của dư luận. Bên cạnh những ý kiến cho rằng đây là giải pháp giúp doanh nghiệp giảm áp lực thanh khoản trong bối cảnh lượng vàng bán lại tăng cao, không ít người băn khoăn liệu người bán có đang phải gánh phần lớn chi phí của cơ chế này.
Chỉ riêng sự đảo chiều này cũng đủ tạo nên cuộc tranh luận lớn về tính công bằng trong giao dịch.
Có người cho rằng doanh nghiệp đang chuyển khó khăn của mình sang phía khách hàng. Ngược lại, cũng có ý kiến cho rằng trong bối cảnh lượng vàng bán lại tăng đột biến, việc giãn tiến độ thanh toán là giải pháp cần thiết để bảo đảm thanh khoản và tránh những cú sốc đối với doanh nghiệp. Cả hai cách nhìn đều có lý nhưng vẫn chưa chạm tới cốt lõi của vấn đề.
Điều đầu tiên cần thừa nhận là không một doanh nghiệp kinh doanh vàng nào có thể luôn duy trì lượng tiền mặt đủ để mua lại ngay lập tức toàn bộ số vàng đã bán ra trong nhiều năm.
Hoạt động kinh doanh luôn được xây dựng trên giả định dòng tiền vận động liên tục, chứ không phải trên giả định tất cả khách hàng sẽ đồng thời mang vàng đến bán lại.
Vì vậy khi nhu cầu mua lại tăng đột biến, áp lực thanh khoản là điều khó tránh khỏi và việc doanh nghiệp lựa chọn thanh toán theo nhiều đợt, xét dưới góc độ quản trị, không phải là một giải pháp phi lý.
Tuy nhiên, việc thừa nhận doanh nghiệp cần thêm thời gian để giảm áp lực thanh khoản không có nghĩa toàn bộ chi phí của khoảng thời gian ấy sẽ do khách hàng gánh chịu.
Nói dân dã một chút, không ai có thể "khôn hết phần thiên hạ", trong kinh doanh cũng vậy, một cơ chế chỉ có thể vận hành bền vững khi bên được hưởng thêm lợi ích cũng sẵn sàng chia sẻ một phần chi phí để tạo ra lợi ích đó. Nếu mọi lợi ích đều thuộc về một phía còn mọi bất lợi đều được chuyển sang phía còn lại thì sự cân bằng của giao dịch sẽ dần bị phá vỡ.
Kể từ thời điểm vàng được chuyển giao, quyền sở hữu tài sản đã dịch chuyển nhưng giá trị bằng tiền vẫn chưa được hoàn trả đầy đủ. Trong khoảng trống giữa hai thời điểm ấy xuất hiện một loại giá trị đặc biệt: giá trị của thời gian.
Người bán mất cơ hội sử dụng đồng tiền của mình, còn doanh nghiệp có thêm dư địa để chủ động dòng tiền. Vì vậy, điều cần bàn không chỉ là thời hạn thanh toán, mà là giá trị kinh tế phát sinh từ chính khoảng thời gian đó thuộc về ai.
Nhìn dưới góc độ rộng hơn, việc kéo dài thời gian thanh toán không làm cho nền kinh tế có thêm thanh khoản. Điều thực sự diễn ra là doanh nghiệp có thêm quyền sử dụng nguồn lực tài chính trong một khoảng thời gian, còn người bán chấp nhận lùi thời điểm nhận đủ tiền; vì vậy, lợi ích phát sinh từ sự dịch chuyển đó thuộc về ai và chi phí của nó do ai gánh chịu mới là điều đáng bàn.
Về mặt pháp lý, đây vẫn là giao dịch mua bán tài sản theo thỏa thuận giữa các bên, không phải hợp đồng tín dụng.
Nếu doanh nghiệp đã công bố rõ điều kiện mua lại, người bán biết trước lịch thanh toán và tự nguyện giao kết thì việc thanh toán theo đúng lộ trình chưa phải là hành vi chậm thực hiện nghĩa vụ theo Bộ luật Dân sự. Chỉ khi doanh nghiệp không thanh toán đúng thời hạn đã cam kết mới phát sinh trách nhiệm đối với khoản tiền chậm trả.
Tuy nhiên, đó mới chỉ là câu trả lời của pháp luật. Điều thị trường tiếp tục đặt ra là một câu hỏi khác: nếu khoảng thời gian trả chậm tạo ra một giá trị kinh tế thì giá trị đó nên được phân chia như thế nào? Đó mới là trọng tâm của cuộc tranh luận.
Nếu toàn bộ lợi ích của việc kéo dài thời gian thanh toán đều thuộc về doanh nghiệp, trong khi toàn bộ sự chờ đợi và chi phí cơ hội lại thuộc về người bán thì cán cân lợi ích đã nghiêng về một phía. Một thị trường chỉ thật sự bền vững khi lợi ích và chi phí được phân bổ tương đối cân bằng giữa các chủ thể tham gia giao dịch.
Điều này không đồng nghĩa doanh nghiệp phải trả lãi trong mọi trường hợp hoặc phải gánh thêm một nghĩa vụ tài chính cứng nhắc. Mức bù đắp, nếu có, hoàn toàn có thể được thiết kế linh hoạt theo thời gian thanh toán, khả năng tài chính của doanh nghiệp và đặc điểm của từng loại giao dịch. Điều quan trọng không nằm ở tên gọi của khoản tiền ấy mà ở nguyên tắc: không nên để toàn bộ chi phí của cùng một cơ chế chỉ do một bên gánh chịu.
Ở góc độ quản lý, Nhà nước cũng không nên buộc doanh nghiệp phải luôn có khả năng mua lại ngay lập tức toàn bộ sản phẩm đã bán ra. Một yêu cầu như vậy vừa đi ngược quy luật vận hành của thị trường, vừa làm gia tăng chi phí vốn và cuối cùng người tiêu dùng vẫn là bên phải trả giá.
Vai trò của Nhà nước không phải là bảo đảm doanh nghiệp không bao giờ gặp khó khăn về thanh khoản mà là bảo đảm việc xử lý khó khăn đó không làm mất cân bằng lợi ích giữa các bên tham gia giao dịch. Muốn vậy, doanh nghiệp phải minh bạch về điều kiện mua lại, thực hiện đúng cam kết và người bán phải được biết đầy đủ quyền lợi của mình trước khi quyết định giao tài sản.
Đặt trong góc nhìn rộng hơn, đây không chỉ là câu chuyện của thị trường vàng mà còn là vấn đề chung của mọi giao dịch có khoảng cách giữa thời điểm chuyển giao tài sản và thời điểm thanh toán. Bởi khi một bên có thêm lợi ích nhờ thời gian thì câu hỏi luôn đặt ra là lợi ích đó có nên chỉ thuộc về một phía hay cần được chia sẻ theo cách hợp lý hơn.
Một thị trường không trở nên công bằng chỉ vì các bên tự nguyện giao kết. Nó chỉ thực sự bền vững khi lợi ích do thời gian tạo ra và chi phí của thời gian phát sinh được phân bổ theo cách không khiến một bên phải đơn phương gánh chịu. Có lẽ, đó mới là câu hỏi chính sách mà câu chuyện “120 ngày” đang đặt ra.
