Trần Đình Bá - Một đời đi tìm chân lý

Có thể nói, trong làng báo Việt Nam, hiếm có nhà báo nào có sức cuốn hút người khác như Trần Đình Bá. Ông có cái “gàn” và sự quyết liệt của người xứ Nghệ; có sự bao dung, nhân ái của một anh Bộ đội Cụ Hồ từng vào sinh ra tử.

Ông có thể theo đuổi một vụ việc tiêu cực đến cùng, bất chấp hiểm nguy, nhưng lại bật khóc khi chứng kiến một chiến sĩ tình nguyện Việt Nam ngã xuống trên đất bạn Campuchia, khi người lính ấy còn đang tuổi thanh xuân.

Ở tuổi 55, với cấp hàm thượng tá, ông viết đơn xin nghỉ hưu trước tuổi sau hơn 30 năm phục vụ trong quân đội. Bốn lần bị chậm lên quân hàm, hai năm cuối ở nơi làm việc, ông chỉ được phân công một nhiệm vụ là “bóc thư bạn đọc”, rồi chuyển cho các bộ phận xử lý.

Những chuyện như vậy không làm ông phiền não. Trong những lúc trà dư tửu hậu, ông kể lại cho cánh phóng viên đàn em chúng tôi nghe, rồi ngâm nga câu thơ của Nguyễn Tử Thành, hiệu là Tùng Hiên, một nhà thơ thời nhà Trần: “Tuế nguyệt đường đường lưu bất đắc/ Tạc phi kim thị chỉ tâm tri” (Tạm dịch: Những lỗi lầm ngày hôm qua và cái đúng của ngày hôm nay, chỉ có trong lòng mới tự hiểu).

Dẫu đã nghỉ hưu, nhưng ngôi nhà của ông ở làng Ngọc Hà (Đội Cấn, Hà Nội) hiếm khi nào được yên tĩnh.

Vợ ông, bà Hòa, một người con gái Bắc Ninh dịu dàng, đoan hậu. Bạn bè đều khâm phục sự chiều chồng, và cả sự “chịu đựng” chồng của bà. Lúc nào bà cũng niềm nở, vui vẻ chuẩn bị “đồ nhắm” để chồng đãi khách.

Mà khách thì đủ mọi thành phần, mọi lứa tuổi, từ Bắc chí Nam: doanh nghiệp, luật sư, bác sĩ; quân đội, công an; nhà báo, nhà văn; đạo diễn, diễn viên, ca sĩ... đều có cả. Lúc thì rượu mật gấu, khi thì rượu linh chi. Rồi toàn chuyện “tào lao” cả, từ kim cổ đông tây đến chuyện thời sự. Chẳng khác nào một cái chợ vỡ.

Anh em, bạn bè, đồng nghiệp quý mến ông cũng vì thế!

Xã hội sẽ ra sao nếu cái ác, cái xấu không được loại trừ?

Tôi về Báo Quân đội nhân dân (QĐND) và bắt đầu cuộc đời làm báo năm 1988 thì Trần Đình Bá đã ở đỉnh cao sự nghiệp. Tiếng tăm của ông đã nổi như cồn.

Lần đầu tiên có một nhà báo dám phanh phui một vụ tiêu cực liên quan đến một quan chức hàm bộ trưởng. Chuyện như vậy vào những năm 80 - 90 của thế kỷ trước là cực kỳ hiếm, được xem là một “sự kiện chưa từng có” của Báo QĐND.

Hội Nhà báo Việt Nam đã trao giải A và bằng khen cho tác phẩm chống tiêu cực đạt kết quả cao này.

Tuy nhiên, sau này ông mới tiết lộ rằng phải hết sức khó khăn bài báo ấy mới được đăng.

“Việc ông Tô Duy, Chủ tịch Trọng tài Kinh tế Nhà nước, lạm dụng chức quyền và ảnh hưởng của mình để chiếm dụng diện tích nhà ở vượt quá tiêu chuẩn đã gây nên tình trạng mâu thuẫn, lục đục, mất đoàn kết nghiêm trọng tại cơ quan Trọng tài Kinh tế Nhà nước. Hàng loạt đơn thư tố cáo ông Tô Duy được gửi tới tấp tới các đồng chí lãnh đạo Đảng, Nhà nước và nhiều cơ quan chức năng, trong đó có Báo QĐND.

Ông Tô Duy chiếm gần 200 m² nhà ở (vượt quy định hơn 100%). Trong khi đó, hàng triệu cán bộ, công chức, cán bộ thuộc lực lượng vũ trang nhân dân và người dân đang thiếu nhà ở gay gắt. Vào thời điểm này, những cán bộ cấp cao như ông Tô Duy (hàm Bộ trưởng) thuộc quyền quản lý của Ban Bí thư, Bộ Chính trị nên hầu như không ai được phép đụng vào. Lúc ấy, ông Tô Duy đang tiến hành chiến dịch vận động bầu cử đại biểu Quốc hội.

Vì có quá nhiều lực cản, bài báo không thể ra được nên Báo QĐND quyết định đăng một mẩu tin ngắn. Mẩu tin này đã làm xôn xao dư luận và náo động cơ quan Trọng tài Kinh tế Nhà nước.

Theo tôi được biết, sau mẩu tin ngắn này, lãnh đạo cấp cao của Đảng đã họp và kết luận những thông tin Báo QĐND đưa ra là chính xác. Cơ quan chức năng yêu cầu ông Tô Duy rút khỏi danh sách ứng cử viên đại biểu Quốc hội. Sau đó, ông đã bị xóa tên khỏi danh sách ứng cử viên.

Mọi việc chưa dừng lại ở đó. Ông Tô Duy đã dựa vào nhiều thế lực, định kiện Báo QĐND ra tòa. Tổng Biên tập báo lúc bấy giờ là Thiếu tướng Trần Công Mân đã giao cho tôi điều tra và viết một bài báo về vụ việc này. Tôi viết xong nhưng bài báo nằm im trên bàn Tổng Biên tập mấy tháng liền.

Cuối cùng, tôi viết thư trình bày trực tiếp với Tổng bí thư Nguyễn Văn Linh. Sau đó, Văn phòng Tổng bí thư có thư trả lời, truyền đạt ý kiến của Tổng bí thư: ‘Nếu bài viết có nội dung tốt, chính xác, chân thực, có tác dụng xây dựng thì đồng chí Tổng Biên tập quyết định cho đăng và báo chịu trách nhiệm trước bạn đọc’. Sau đó một thời gian, bài báo được đăng”, nhà báo Trần Đình Bá từng kể.

Bài báo ra đời như một “quả bom”, làm nổ tung dư luận thời bấy giờ.

Không chỉ có “vụ Tô Duy”, một “quả bom” khác cũng làm chấn động dư luận. Đó là vụ việc liên quan đến Viện trưởng Viện Bảo vệ Bà mẹ và Trẻ sơ sinh Nguyễn Thị Xiêm.

Cuối tháng 7/1987, một cô gái xinh đẹp đang ở tuổi dậy thì, nhưng cơ thể có những biểu hiện không bình thường, tìm đến Bệnh viện Bảo vệ Bà mẹ và Trẻ sơ sinh.

Giáo sư, Viện trưởng lúc bấy giờ là bà Nguyễn Thị Xiêm trực tiếp khám và kết luận đây là trường hợp “ái nam ái nữ”, với chẩn đoán lâm sàng: “Bên trái buồng trứng, bên phải tinh hoàn. Tinh hoàn lạc chỗ, bị nữ tính hóa”.

Cô gái được thông báo rằng nếu không cắt bỏ tinh hoàn đã bị nữ tính hóa thì sẽ có nguy cơ ung thư. Ca mổ được tiến hành, do chính GS Xiêm trực tiếp thực hiện.

Tuy nhiên, khi phẫu thuật, thứ mà GS Xiêm cho là tinh hoàn lại chính là... buồng trứng. Sai lầm này nối tiếp sai lầm khác. GS Xiêm đã cắt bỏ cả hai buồng trứng. Sau đó, vì sợ sự việc bị bại lộ, bà Xiêm còn đề nghị hủy toàn bộ hồ sơ bệnh án và các tiêu bản.

Nhà báo Trần Đình Bá, không hiểu bằng cách nào, đã có được nguồn tin này. Máu nghề nghiệp nổi lên, ông quyết phải phanh phui cho bằng được vụ “đại tiêu cực” ấy. Sau khi điều tra rõ ngọn ngành, ông dự định viết bài báo với tiêu đề “Công trình của tội ác”.

Nhớ lại vụ việc này, nhà báo Trần Đình Bá kể: “Bà Xiêm đã nhờ cậy nhiều thế lực can thiệp. Tôi buồn nhất là trong số đó có một đồng nghiệp của tôi ở một hãng thông tấn lớn nhất nước. Anh ta từng ‘nổi đình đám’ trong vụ chống tiêu cực xảy ra ở Thanh Hóa trước đó (vụ liên quan đến Bí thư Tỉnh ủy Thanh Hóa lúc bấy giờ – ông Hà Trọng Hòa – NV). Vậy mà giờ đây, anh ta lại đi làm ‘chân gỗ’ cho bà Xiêm.

Vì những áp lực như vậy nên bài báo đã không thể ra được. Sau đó, tôi đưa bài báo này vào cuốn sách “Hành trình tới chân lý”.

Có lẽ đây là vụ việc để lại trong ông nhiều tâm tư, cùng nỗi đau âm ỉ về “nhân tình thế thái”, về tình bằng hữu.

Nhà báo Trần Đình Bá từng kể: “Cuốn sách ra đời với số lượng phát hành lên tới 2 vạn bản. Anh bạn đồng nghiệp mà tôi vừa nói trên đã viết một bài báo với tiêu đề ‘Tác giả Hành trình tới chân lý định đi tới đâu?’, lên án tôi. Lập tức, cuốn sách của tôi được in thêm 2 vạn bản nữa.

Tôi cũng xin nói thêm, sau này tôi đã bỏ tiền túi để đưa cô gái trẻ kia tới Bệnh viện Quân đội 108 ở Hà Nội phẫu thuật lại”.

Đáng tiếc, do sai lầm nghiêm trọng của GS Xiêm, cô gái trẻ ấy, sau khi lập gia đình, đã không bao giờ còn có thể sinh con được nữa.

Trong cuộc đời làm báo của mình, ngoài hai vụ việc kể trên, ông còn phanh phui hàng vài chục vụ tiêu cực, tham nhũng khác, đều làm xôn xao dư luận.

Điển hình như loạt bài điều tra “Tội to khéo lo vẫn thoát” về tiêu cực tại Dự án Nhà máy điện Uông Bí và trách nhiệm của lãnh đạo Bộ Công nghiệp (nay là Bộ Công Thương); “Ở nơi sờ đâu sai đấy”, nói về sai phạm của Tổng Công ty Than Việt Nam; “SABECO - những chuyện như đùa”, với những câu hỏi đặt ra: Tổng giám đốc Tổng Công ty cổ phần Bia - Rượu - Nước giải khát Sài Gòn có tham nhũng không? Phải chăng đã có sự phá hoại nhằm thôn tính Bia Sài Gòn?

Rồi “Nơi thổ nhưỡng quốc gia bị bán vô tội vạ”, nói về những sai phạm của Tổng Công ty Xuất nhập khẩu xây dựng Vinaconex; “Một ngày nướng 5 triệu đô la” về tiêu cực trong ngành dầu khí; “Lấy đất vườn thú Hà Nội góp vốn kinh doanh: STOP!”; “Thấy gì ở Hãng Hàng không Dân dụng Việt Nam”...

Còn có thể kể ra hàng loạt bài viết, loạt bài điều tra chống tiêu cực, tham nhũng khác cũng nổi đình nổi đám không kém “vụ Tô Duy”, “vụ bà Xiêm”. Những bài viết ấy sau này đều được ông tập hợp, đưa vào cuốn sách “Hành trình tới chân lý”, một trong những cuốn sách bán chạy nhất một thời.

Vụ Năm Cam và ông Trần Mai Hạnh

Thực ra, Trần Đình Bá không phải là người trực tiếp theo đuổi vụ án Năm Cam, nhưng ông lại là người “lôi ra” một quan chức cấp cao từ vụ án này.

Ông viết đơn thư tố cáo đích danh ông Trần Mai Hạnh (lúc bấy giờ là Tổng Giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam) có hành vi bảo kê cho Năm Cam.

Lúc này, ông đã nghỉ hưu khá lâu. Bài viết được gửi đến một vài tờ báo nhưng không báo nào dám đăng. Ông hỏi tôi: “Mày có quen ai bên Báo Thanh Niên không?”. Tôi giới thiệu anh Quốc Phong, khi ấy là Phó Tổng Biên tập phụ trách khu vực phía Bắc. Và chính Báo Thanh Niên là tờ báo “nổ phát súng” đầu tiên!

Về sự việc này, nhà báo Trần Đình Bá từng kể lại: “Vào thời điểm Năm Cam bị bắt, có không ít người cho rằng Năm Cam chỉ là một kẻ côn đồ thuộc một băng xã hội đen, kiểu như Khánh Trắng ở Hà Nội mà thôi. Nhưng theo những tài liệu tôi thu thập được lúc bấy giờ, Năm Cam nguy hiểm hơn rất nhiều.

Hắn bảo kê để kiếm thật nhiều tiền, sau đó dùng đồng tiền mua chuộc những phần tử thoái hóa, biến chất trong các cơ quan bảo vệ pháp luật và báo chí, để được bảo vệ, yên ổn tiếp tục kiếm tiền.

Đây là một việc cực kỳ nguy hiểm. Khi Thiếu tướng (sau này là Trung tướng – NV) Nguyễn Việt Thành ra tay trấn áp Năm Cam và đồng bọn, ông đã phải chịu khá nhiều áp lực. Nếu trận đánh này không thành công như mong muốn thì có lẽ lòng tin của người dân vào sức mạnh và quyền lực của đất nước sẽ bị giảm sút.

Từ suy nghĩ đó, tôi đã viết thư gửi các nhà lãnh đạo. Sau đó, Báo Thanh Niên trích đăng bức thư ấy. Kết quả như thế nào thì các bạn đã rõ” (ông Trần Mai Hạnh bị phạt tù).

Có một Trần Đình Bá rất khác

Nhiều người biết đến Trần Đình Bá như một nhà báo đi đầu trong cuộc chiến chống tiêu cực, tham nhũng, nhưng ít ai biết rằng ông còn là một nhà văn, một người viết kịch bản phim khá thành công.

Những bút ký, ghi chép của ông về một thời khói lửa, về những mặt trận trong kháng chiến chống Mỹ mà ông từng trực tiếp tham gia chiến đấu, đã để lại nhiều dấu ấn. Nổi bật trong số đó có các bút ký “Đặc công rừng Sác”, “Kiên quyết với kẻ thù”, “Thủy chung với bè bạn”; ghi chép “Qua những chặng đường chiến dịch”... Đó đều là những tác phẩm thấm đẫm tình người, tình bạn bè và tình đồng đội.

Ông cũng là người viết kịch bản và tổ chức sản xuất bộ phim nhựa “Nước mắt thời mở cửa”, do đạo diễn Lưu Trọng Ninh thực hiện, phát hành năm 1996. Phim có sự tham gia của hàng loạt diễn viên gạo cội như Đơn Dương, Võ Hoài Nam, Hữu Mười, Như Quỳnh, Đỗ Kỷ, Thu An...

Bộ phim là một trong những tác phẩm trực diện đầu tiên phản ánh mặt trái của nền kinh tế thị trường ở Việt Nam những năm 1990. Phim phơi bày sự đảo lộn các giá trị đạo đức, gia đình và tình yêu trước sức hút của đồng tiền và lối sống xa hoa ngoại quốc.

Nhân vật Tuyết Trinh đại diện cho một bộ phận thanh niên thời bấy giờ: có học thức, khát vọng vươn lên nhưng dễ bị tổn thương và gục ngã trước những cạm bẫy vật chất mới lạ.

Chuyện phim xoay quanh mối tình đẹp nhưng chất chứa nhiều trăn trở, lo âu vì cảnh nghèo khó giữa Hoàng và Tuyết Trinh. Trước những áp lực, bức bách của cuộc sống, Trinh nhận lời làm việc cho công ty của Tiu, một người nước ngoài.

Dù có ý thức giữ gìn nhân phẩm, Trinh vẫn dần sa vào những cạm bẫy vật chất tinh vi. Khi nhận ra tiền bạc không thể mang lại hạnh phúc đích thực, cô quyết định trở về bên Hoàng. Nhưng bi kịch ập đến khi cô phát hiện Tiu đã nhiễm HIV/AIDS.

Ngoài viết báo, làm phim, để duy trì cuộc sống và theo đuổi những đam mê của mình, ông từng nuôi cả đàn gấu lên tới cả chục con (thời điểm việc nuôi gấu chưa bị cấm); rồi cả đàn chó 5–6 con, có con nặng đến cả tạ rưỡi.

Ông còn thành lập công ty gia đình mang tên “Hương Rừng”, chuyên sản xuất rượu linh chi. Lô hàng đầu tiên xuất xưởng, ông mời anh em, bạn bè đến giới thiệu sản phẩm, rồi tặng mỗi người một két rượu (12 chai).

Trần Đình Bá là thế: quyết liệt với “cái xấu”, “cái ác”, nhưng lại rất hào phóng với bạn bè, đồng nghiệp. Ai đến với ông, dù là nhà báo mới chập chững vào nghề hay người đã gác bút, về vui thú điền viên, ông đều quý trọng. Ông đều khui một chai “mật gấu” hoặc “linh chi”, còn bà Hòa, vợ ông, lại tất bật chuẩn bị đồ nhắm để chồng tiếp khách.

Giờ đây, ông đã rời xa dương thế, để lại trong lòng những người thân yêu, bạn bè, đồng nghiệp và bạn đọc một nỗi tiếc thương vô hạn.

Phiêu diêu miền cực lạc nhé, nhà báo Trần Đình Bá ơi!