Quyết định số 1868/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển lĩnh vực thông tin cơ sở giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045 đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản cách thức tổ chức và đánh giá hoạt động thông tin cơ sở. Thay vì chủ yếu truyền tải thông tin một chiều và đánh giá bằng số lượng tin, bài, giờ phát sóng, lĩnh vực này hướng tới tăng cường tương tác hai chiều, đo lường mức độ tiếp cận, khả năng hiểu chính sách của người dân và hiệu quả giải quyết những vấn đề từ thực tiễn.
VietTimes trao đổi với ông Phạm Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Văn hóa Thông tin cơ sở và Gia đình, về bước chuyển này cùng những giải pháp triển khai trong giai đoạn tới.
Từ truyền thông một chiều đến hạ tầng truyền thông số
- Thưa ông, Quyết định 1868/QĐ-TTg phê duyệt Chiến lược phát triển lĩnh vực thông tin cơ sở giai đoạn 2026–2030, định hướng đến năm 2045 có điểm mới rất đáng chú ý khi định vị thông tin cơ sở là “hạ tầng số chiến lược trọng yếu của quốc gia”. Ông có thể chia sẻ rõ hơn về sự thay đổi tầm nhìn này?
- Điểm quan trọng nhất của Chiến lược, theo tôi, không chỉ nằm ở việc ứng dụng thêm công nghệ mà là thay đổi cách nhìn về vai trò của thông tin cơ sở.
Trong một thời gian dài, khi nói đến thông tin cơ sở, nhiều người thường nghĩ ngay đến hệ thống truyền thanh, bảng tin hay hoạt động tuyên truyền tại xã, phường. Đó là những phương thức rất quan trọng trong từng giai đoạn, nhưng môi trường thông tin và cách người dân tiếp nhận thông tin đã thay đổi rất nhanh.
Chiến lược đặt ra một cách tiếp cận mới: thông tin cơ sở phải phát triển thành hạ tầng truyền thông số thiết yếu, đa nền tảng, kết nối đến từng địa bàn và từng cộng đồng dân cư.
Quan trọng hơn, dòng thông tin không chỉ đi theo một chiều từ Nhà nước đến người dân. Một hệ thống thông tin hiện đại phải vận hành theo hai chiều, hình thành được một vòng lặp thông tin liên tục: Nhà nước cung cấp thông tin, người dân tiếp nhận và phản hồi, cơ quan có thẩm quyền xử lý hoặc giải thích, kết quả tiếp tục được thông tin trở lại. Khi vòng lặp đó vận hành hiệu quả, thông tin cơ sở không chỉ là phương tiện truyền thông mà còn góp phần nâng cao chất lượng quản trị và củng cố niềm tin của người dân.
Có thể nói ngắn gọn, chúng ta đang chuyển từ “đưa thông tin xuống cơ sở” sang “kết nối Nhà nước với cơ sở”. Đó là thay đổi lớn nhất về tư duy.
- Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030 có 90% hoạt động sản xuất, phân phối nội dung diễn ra trên môi trường số. Ngành thông tin cơ sở đối mặt với những cơ hội và thách thức lớn nhất nào?
- Cơ hội lớn nhất là lần đầu tiên chúng ta có điều kiện kết nối một mạng lưới thông tin rất rộng ở cơ sở thành một hệ thống số.
Trước đây, một nội dung có thể phải qua nhiều cấp, nhiều khâu mới đến được người dân. Trong môi trường số, thông tin từ Trung ương có thể được phân phối rất nhanh đến địa phương, đồng thời được thể hiện phù hợp với từng nền tảng và từng nhóm công chúng.
Nhưng thách thức cũng rất lớn. Thách thức đầu tiên không phải là mua thêm thiết bị mà là kết nối được các hệ thống đang tồn tại và sử dụng hiệu quả hạ tầng đã đầu tư. Chúng ta phải tránh tư duy cứ chuyển đổi số là xây thêm một hệ thống mới.
Thách thức thứ hai là con người. Cán bộ làm thông tin cơ sở trong tương lai không chỉ vận hành thiết bị truyền thanh mà phải có khả năng sản xuất nội dung đa phương tiện, sử dụng nền tảng số, khai thác dữ liệu và sử dụng AI hỗ trợ công việc.
Thách thức thứ ba là khoảng cách số giữa các địa bàn. Chuyển đổi số phải làm cho người dân tiếp cận thông tin thuận lợi hơn, chứ không tạo ra một khoảng cách mới đối với người cao tuổi, người dân ở vùng sâu, vùng xa hoặc những người chưa thành thạo công nghệ.
Vì vậy, chuyển đổi số TTCS phải đồng thời là chuyển đổi hạ tầng, phương thức làm việc và năng lực con người.
Hệ thống truyền thanh cơ sở vẫn giữ vai trò quan trọng trong cung cấp thông tin thiết yếu, nhất là tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa. Ảnh minh họa/Nguồn: Chinhphu.vn
Nền tảng thông tin nguồn trở thành hạ tầng kết nối
- Nền tảng thông tin nguồn dùng chung toàn quốc được xem là xương sống vận hành. Nền tảng này sẽ kết nối, liên thông giữa Trung ương, tỉnh, xã như thế nào và đem lại lợi ích gì cho người dân?
- Nền tảng thông tin nguồn có thể hiểu đơn giản là hạ tầng kết nối, chia sẻ và phân phối thông tin trong hệ thống thông tin cơ sở. Cùng với việc đưa thông tin chính thống đến người dân, nền tảng cần từng bước hỗ trợ tổng hợp tín hiệu từ cơ sở, kết nối với các hệ thống tiếp nhận và xử lý có thẩm quyền, thay vì thay thế những hệ thống này.
Mục tiêu không phải là đưa tất cả dữ liệu về một nơi hay xây dựng thêm một “siêu hệ thống”. Hướng phát triển là tăng khả năng kết nối, chia sẻ và sử dụng lại thông tin giữa Trung ương và địa phương, đồng thời từng bước kết nối với các hệ thống có liên quan trên nguyên tắc kế thừa hạ tầng hiện có, không đầu tư trùng lặp và bảo đảm an toàn dữ liệu.
Cùng một chính sách nhưng nhu cầu thông tin ở từng địa bàn có thể rất khác nhau. Người dân vùng thường xuyên chịu thiên tai cần thông tin cảnh báo và hướng dẫn ứng phó; người dân đô thị có thể quan tâm nhiều hơn đến giao thông, môi trường hoặc thủ tục hành chính. Hệ thống phải giúp địa phương lựa chọn, thể hiện và phân phối thông tin phù hợp với nhu cầu thực tế, thay vì chỉ chuyển nguyên một nội dung giống nhau đến tất cả mọi người.
Giá trị cuối cùng phải được nhìn từ phía người dân. Một thông tin thiết yếu, một cảnh báo thiên tai, một chính sách mới hay một hướng dẫn liên quan trực tiếp đến đời sống không nên chỉ tồn tại trên một cổng thông tin nào đó và chờ người dân tìm đến.
Hệ thống phải giúp đưa đúng thông tin đến đúng cộng đồng, qua những kênh mà người dân thực sự sử dụng. Đó có thể là truyền thanh, bảng tin điện tử, ứng dụng số, trang thông tin, mạng xã hội hoặc những phương thức phù hợp khác.
Vì vậy, điều chúng tôi hướng tới không phải là thay loa truyền thanh bằng điện thoại thông minh, mà là xây dựng một mạng thông tin đa nền tảng, trong đó mỗi phương thức có vai trò phù hợp với từng địa bàn và từng nhóm người dân.
Công nghệ AI và nền tảng số trong tương tác hai chiều
- Mục tiêu tăng cường tiếp nhận, tổng hợp và phản hồi ý kiến của người dân sẽ được thực hiện ra sao với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI)?
- AI chắc chắn sẽ là một công cụ rất quan trọng. Khi lượng thông tin và phản hồi từ xã hội ngày càng lớn, con người không thể đọc và xử lý thủ công toàn bộ. AI có thể hỗ trợ tổng hợp, phân loại thông tin, gợi ý nhóm vấn đề, nhận diện xu hướng, phát hiện những vấn đề xuất hiện với tần suất bất thường và hỗ trợ phân phối thông tin phù hợp hơn.
Nhưng có một nguyên tắc cần rất rõ: AI hỗ trợ quyết định, không thay thế trách nhiệm của cơ quan nhà nước và con người có thẩm quyền.
Đối với phản ánh, kiến nghị của người dân, AI có thể hỗ trợ nhận diện nội dung, gợi ý phân loại hoặc cơ quan có liên quan. Việc xác định thẩm quyền, xử lý và trả lời vẫn phải tuân thủ quy định pháp luật và quy trình nghiệp vụ tương ứng.
Tương tự, AI có thể hỗ trợ phân tích dữ liệu để nhận diện những vấn đề người dân đang quan tâm, nhưng kết quả phân tích phải được kiểm chứng và đặt trong đúng bối cảnh. Khi những vấn đề tương tự xuất hiện ở nhiều địa bàn, việc tổng hợp có thể giúp cơ quan quản lý nhận diện sớm bất cập chung, từ đó giải thích, điều chỉnh cách thực hiện hoặc xem xét hoàn thiện chính sách. Việc sử dụng dữ liệu phải bảo đảm an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân.
Chúng ta sử dụng AI để giúp bộ máy nhìn thấy thực tiễn nhanh hơn và hiểu dữ liệu tốt hơn, chứ không giao trách nhiệm quản trị cho thuật toán.
Chuyển “đếm sản phẩm” sang đo hiệu quả thực tế
- Cơ chế đo lường hiệu quả truyền thông sẽ chuyển từ báo cáo hành chính sang bộ chỉ số dựa trên dữ liệu. Phương thức này được vận hành cụ thể ra sao?
- Đây là một thay đổi rất quan trọng. Trước đây chúng ta thường đánh giá hoạt động thông tin cơ sở bằng những chỉ số đầu vào hoặc sản lượng: bao nhiêu tin, bài; bao nhiêu giờ phát sóng; bao nhiêu cuộc tuyên truyền.
Những chỉ số đó vẫn cần, nhưng chưa trả lời được câu hỏi quan trọng hơn: Thông tin có thực sự đến được người dân không? Người dân có hiểu không? Có tương tác không? Và hoạt động truyền thông có hỗ trợ việc thực hiện chính sách hay không?
Vì vậy, hướng đi tới đây là từng bước chuyển từ đo sản lượng sang đo khả năng tiếp cận, đo tương tác, tiến tới đánh giá hiệu quả. Ở mức cao hơn, cần xem xét người dân có hiểu đúng chính sách, thực hiện thuận lợi hơn và những vướng mắc có giảm đi hay không; đồng thời không quy mọi thay đổi trong xã hội thành kết quả trực tiếp của truyền thông.
Dữ liệu số sẽ giúp thực hiện việc này tốt hơn. Tuy nhiên, chúng ta cũng phải rất thận trọng. Không phải dữ liệu nào nền tảng cung cấp cũng phản ánh chính xác thái độ xã hội; một lượt xem hay một bình luận không thể tự động được coi là ý kiến đại diện cho người dân.
Do đó, bộ chỉ số phải được xây dựng, thử nghiệm và chuẩn hóa phương pháp luận, trên cơ sở những dữ liệu có thể thu thập hợp pháp, tin cậy và có khả năng so sánh.
Mục tiêu cuối cùng không phải tạo thêm một hệ thống báo cáo mới mà là giúp cơ quan quản lý biết được thông tin nào đang có hiệu quả, vấn đề nào người dân đang quan tâm và ở đâu chính sách cần được giải thích tốt hơn.
Chuyển chiến lược thành chương trình hành động
- Ngay sau khi Quyết định 1868/QĐ-TTg được ban hành, Cục đã có định hướng kế hoạch hành động cụ thể ra sao cho giai đoạn 2026–2027?
Quyết định 1868/QĐ-TTg vừa được ban hành ngày 29/9/2026. Vì vậy, việc đầu tiên là chuyển chiến lược thành chương trình hành động cụ thể.
Tôi cho rằng có mấy việc cần làm ngay. Trước hết là tiếp tục hoàn thiện thể chế để tạo hành lang pháp lý cho mô hình TTCS mới.
Thứ hai là rà soát hạ tầng hiện có, hoàn thiện Nền tảng thông tin nguồn và thúc đẩy khả năng kết nối, chia sẻ dữ liệu. Nguyên tắc là tận dụng những gì đã có, kết nối những gì có thể kết nối và chỉ đầu tư mới khi thực sự cần thiết.
Thứ ba là chuẩn hóa sản phẩm, quy trình, tiêu chuẩn kỹ thuật và từng bước hoàn thiện định mức kinh tế - kỹ thuật, cơ chế tài chính cho hoạt động TTCS. Đây là điều rất quan trọng bởi muốn chuyển đổi phương thức hoạt động thì phải đồng thời thay đổi phương thức đầu tư, đặt hàng và đánh giá sản phẩm.
Thứ tư là lựa chọn một số địa phương và nghiệp vụ phù hợp để thử nghiệm quy trình hai chiều: cung cấp thông tin, tiếp nhận phản hồi, phân tích vấn đề, kết nối cơ quan có thẩm quyền và theo dõi thông tin kết quả. Từ thực tế thử nghiệm mới chuẩn hóa quy trình, hoàn thiện hạ tầng và nhân rộng.
Và cuối cùng là chuẩn bị nguồn nhân lực.
Chiến lược đã đặt ra tầm nhìn đến 2045, nhưng việc triển khai phải đi từng bước chắc chắn. Tầm nhìn có thể dài hạn, nhưng thực thi phải đo được kết quả của từng giai đoạn.
Con người vẫn là yếu tố quyết định
- Hiện đại hóa hạ tầng công nghệ đòi hỏi năng lực vận hành tương ứng của đội ngũ cán bộ cấp xã. Bộ và Cục đã chuẩn bị giải pháp gì để nâng cao chất lượng nguồn nhân lực?
Tôi cho rằng đây có thể là bài toán khó hơn cả công nghệ. Công nghệ có thể mua, phần mềm có thể phát triển, nhưng để một hệ thống vận hành tốt thì cuối cùng vẫn cần con người hiểu địa bàn, hiểu cộng đồng và biết sử dụng công nghệ.
Người làm TTCS trong giai đoạn mới không nên chỉ được nhìn là “cán bộ phát thanh”. Họ cần từng bước trở thành những người có năng lực truyền thông số ở cơ sở: biết sản xuất nội dung đa phương tiện, vận hành các kênh thông tin số, sử dụng AI hỗ trợ công việc, khai thác dữ liệu và đặc biệt là biết lắng nghe, tương tác với cộng đồng. Công nghệ càng phát triển thì vai trò của con người ở cơ sở càng không mất đi. Ngược lại, vai trò đó chuyển từ “người truyền tin” sang “người kết nối”.
Vì vậy, cùng với đầu tư hạ tầng, một trong những nhiệm vụ quan trọng của giai đoạn tới là chuẩn hóa năng lực, tổ chức bồi dưỡng thường xuyên và cung cấp các công cụ đủ đơn giản để cán bộ cơ sở sử dụng hằng ngày. Một cán bộ không nhất thiết phải trở thành chuyên gia công nghệ mới có thể làm truyền thông số. Hệ thống tốt phải giúp họ giảm thao tác kỹ thuật để dành nhiều thời gian hơn cho việc hiểu địa bàn và tương tác với cộng đồng.
Nếu làm được điều đó, chuyển đổi số TTCS sẽ không chỉ là thay thiết bị. Nó sẽ là chuyển đổi cả phương thức Nhà nước giao tiếp với người dân ở cấp gần dân nhất.
- Xin cảm ơn ông!
