Tại phiên thảo luận tổ về dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá ngày 21/10, nhiều ĐBQH đề nghị mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, tiến tới không khói thuốc trong nhà hàng, khách sạn, quán bar, karaoke, vũ trường.
Với việc cấm trưng bày thuốc lá, nhiều ý kiến ủng hộ, đồng thời đề nghị hạn chế tối đa ngoại lệ để ngăn quảng cáo trá hình.
Những kiến nghị này đặt ra yêu cầu cấp thiết khi sau hơn một thập kỷ thực hiện Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012, tình trạng trưng bày vượt quy định vẫn phổ biến, trong khi lộ trình chuyển các địa điểm còn khu vực hút thuốc riêng sang cấm hoàn toàn chưa tạo ra thay đổi như kỳ vọng.
Nếu lần sửa luật này không khắc phục được những khoảng trống ấy, mục tiêu bảo vệ sức khỏe người dân sẽ tiếp tục bị giới hạn bởi chính những bất cập trong thực thi. Vì thế, đây cũng sẽ là nội dung quan trọng trong những ngày tới, khi Quốc hội tiếp tục bàn về Dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá.
Không thể để lộ trình kéo dài vô thời hạn
Báo cáo ngày 27/10/2026 của Văn phòng Quốc hội cho biết ĐBQH đã chỉ ra rằng Luật hiện hành giao Chính phủ quy định lộ trình chuyển các địa điểm có khu vực hút thuốc riêng sang cấm hút thuốc hoàn toàn trong nhà, nhưng không đặt thời hạn cụ thể. Sau 13 năm, chưa có địa điểm nào được chuyển đổi theo lộ trình này.
Nhiều ĐBQH đề nghị cần hoàn thành việc chuyển đổi chậm nhất vào ngày 1/1/2030, đồng thời, mở rộng địa điểm cấm hút thuốc hoàn toàn, tăng cường kiểm tra tại nhà hàng, quán cà phê, cơ sở karaoke và công khai kết quả.
ĐBQH cũng đề xuất nguyên tắc chỉ được hút thuốc tại nơi được phép, thay vì buộc người dân phải tự xác định từng địa điểm cấm, nhằm bảo vệ không gian chung rõ ràng hơn, thay vì để người không hút thuốc phải chấp nhận khói thuốc khi sử dụng dịch vụ.
Lộ trình chuyển đổi cần khả thi, nhưng không thể trở thành lý do trì hoãn vô thời hạn. Nếu thiếu thời hạn hoàn thành, kiểm tra và công khai kết quả, quy định sẽ khó tạo ra thay đổi thực chất.
Cấm trưng bày để chấm dứt quảng cáo trá hình
Luật năm 2012 quy định mỗi điểm bán lẻ chỉ được trưng bày không quá một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2024 tại 2.414 điểm bán ở 8 tỉnh, thành phố ghi nhận 40,9% điểm bán trưng bày vượt quy định; 23,1% vi phạm lệnh cấm quảng cáo và 4,9% vi phạm quy định cấm khuyến mại.
Nghiên cứu của Trường Đại học Y tế công cộng giai đoạn 2015–2017 cho thấy có tới 82,5% điểm bán được khảo sát vi phạm giới hạn trưng bày. Điều tra GATS năm 2015 và nghiên cứu tại 34 tỉnh, thành do Trường này phối hợp với Quỹ PCTHCTL cho thấy, tỷ lệ người trên 25 tuổi nhận biết quảng cáo thuốc lá tăng từ 15,7% lên 18,5%. Quảng cáo phổ biến tại cửa hàng, quán cà phê; vi phạm quảng cáo trên internet tăng mạnh nhất, từ 0,8% năm 2015 lên 5,1% năm 2020.
Vì thế, trong phiên thảo luận tổ về dự án Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, hàng loạt ĐBQH đã đề nghị cấm trưng bày sản phẩm, bao bì, hình ảnh và tên nhãn hiệu thuốc lá, hạn chế tối đa ngoại lệ để tránh quảng cáo trá hình.
Theo Đoàn ĐBQH tỉnh Thái Nguyên, cần xác định rõ khái niệm trưng bày, theo hướng mọi cách bố trí khiến người tiêu dùng nhìn thấy sản phẩm, bao bì hoặc nhãn hiệu trước khi mua, đều có thể được xem là trưng bày.
Việc cấm trưng bày nhằm loại bỏ việc phô bày sản phẩm và nhãn hiệu để thu hút người mua, không phải cấm cung cấp thông tin cần thiết cho giao dịch. Nếu khái niệm mơ hồ hoặc có quá nhiều ngoại lệ, điểm bán vẫn có thể trở thành nơi quảng bá thuốc lá dưới hình thức khác.
Bảo vệ sức khỏe phải là ưu tiên thực chất
Điều 13 Công ước khung của WHO về kiểm soát thuốc lá (WHO-FCTC) đề cập việc cấm trưng bày và khả năng nhìn thấy sản phẩm tại điểm bán trong khuôn khổ kiểm soát quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá. Đến cuối năm 2024, có 59 quốc gia cấm trưng bày thuốc lá, trong đó có Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia.
Mở rộng môi trường không khói thuốc và cấm trưng bày cùng hướng tới một mục tiêu: Giảm sự hiện diện của thuốc lá trong không gian chung và trước mắt thế hệ trẻ. Luật sửa đổi cần xác định rõ địa điểm phải cấm hút thuốc, thời hạn chuyển đổi, trách nhiệm kiểm tra, tiêu chí nhận diện hành vi trưng bày và chế tài xử lý.
Không thể tiếp tục chấp nhận quy định đã có nhưng vi phạm vẫn phổ biến, hoặc lộ trình được đặt ra mà nhiều năm không chuyển động. Môi trường không khói thuốc phải trở thành chuẩn mực ở nơi công cộng; điểm bán phải là nơi giao dịch, không phải nơi quảng cáo thuốc lá.
Bà Angela Patt, Trưởng đại diện WHO tại Việt Nam, bày tỏ: Việt Nam đã có quy định tương đối tốt về môi trường công cộng không khói thuốc, nhưng vẫn còn ngoại lệ cho phép bố trí khu vực hút thuốc trong nhà tại một số địa điểm. WHO mong muốn khắc phục khoảng trống này, hướng tới tất cả địa điểm công cộng đều hoàn toàn không khói thuốc, để bảo vệ sức khỏe người lao động, những người dùng dịch vụ, đồng thời thực hiện các cam kết của Việt Nam theo Công ước khung về kiểm soát thuốc lá.
