Một thí nghiệm tình cờ kéo dài 180 năm trên hòn đảo núi lửa cằn cỗi có thể giúp con người tìm ra cách ngăn sa mạc hóa – nhưng cũng phơi bày những rủi ro khi chúng ta can thiệp quá sâu vào tự nhiên.
Khái niệm “terraforming” (cải tạo địa hình và hệ sinh thái để biến một hành tinh thành môi trường có thể sinh sống) thường xuất hiện trong các cuộc thảo luận về những thế giới ngoài Trái đất. Các nhà văn khoa học viễn tưởng hình dung những đế chế giữa các thiên hà, nơi con người có thể điều chỉnh cả hệ sinh thái của một hành tinh theo ý muốn. Ngoài đời thực, người giàu nhất thế giới cũng từng nghĩ đến viễn cảnh tương tự.
Thế nhưng, trên hòn đảo Ascension xa xôi giữa Nam Đại Tây Dương, một thí nghiệm kéo dài 180 năm ngoài dự tính đã cho thấy điều gì có thể xảy ra khi con người cải tạo chính hành tinh mình đang sống.
Với một số nhà khoa học, câu chuyện về Ascension mang đến hy vọng cho những khu vực đang phải đối mặt với tình trạng sa mạc hóa ngày càng nghiêm trọng do biến đổi khí hậu. Nhưng với những người khác, lịch sử của hòn đảo là lời cảnh báo về tác động của con người đối với thế giới tự nhiên.
Khoảng một triệu năm trước, các đợt phun trào núi lửa dọc sống núi giữa Đại Tây Dương đã đẩy hòn đảo Ascension nhô lên khỏi mặt biển. Con người chỉ biết đến hòn đảo này vào năm 1501, khi đô đốc hải quân Bồ Đào Nha João da Nova tình cờ phát hiện ra nó.
Hai năm sau, nhà hàng hải Bồ Đào Nha Afonso de Albuquerque lại tìm thấy hòn đảo đúng vào ngày lễ Thăng Thiên của Kitô giáo (Ascension Day). Từ đó, hòn đảo mang tên Ascension.
Tuy nhiên, cả hai chuyến thám hiểm đều không lập khu định cư tại đây. Mãi đến năm 1815, khi Hoàng đế Pháp Napoleon Bonaparte bị lưu đày đến đảo Saint Helena, cách Ascension khoảng 1.300 km, Anh mới thiết lập một tiền đồn quân sự trên hòn đảo này để theo dõi ông. Đây được xem là quyết định hợp lý, bởi Napoleon từng một lần trốn khỏi nơi lưu đày trước đó.
Những mô tả sinh động nhất về Ascension xuất hiện trong các ghi chép của những nhà tự nhiên học đến thăm đảo trong những thập niên sau khi người Anh đặt chân tới đây. Trong số đó có nhà tự nhiên học trẻ Charles Darwin, người ghé thăm hòn đảo vào mùa hè năm 1836 và mô tả cảnh quan nơi này là “trần trụi đến mức ghê rợn”.
“Những ai từng chứng kiến một hòn đảo núi lửa nằm trong vùng khí hậu khô hạn sẽ có thể hình dung ngay diện mạo của Ascension”, Darwin viết. “Để hoàn thiện khung cảnh hoang vu ấy, những vách đá đen ven biển còn liên tục hứng chịu những đợt sóng dữ dội”.
Thế nhưng, chưa đầy hai thế kỷ sau mô tả ảm đạm đó, Ascension đã biến thành một khu rừng mây nhiệt đới xanh tốt, với những loài cây như bạch đàn, tre, chuối, thông Araucaria và cây mâm xôi Cape. Đáng chú ý, các loài thực vật này có nguồn gốc từ ba châu lục khác nhau.
Điều gì đã tạo nên sự thay đổi ấy? Câu trả lời ngắn gọn là con người. Nhưng nhân vật đóng vai trò quan trọng trong quá trình này là nhà thực vật học người Anh Joseph Hooker.
Năm 1847, Hooker thuyết phục Hải quân Hoàng gia Anh đưa các mẫu thực vật từ Vườn thực vật Hoàng gia Kew ở London đến đảo Ascension. Mục tiêu là tạo thêm thảm thực vật để giữ nước mưa, hạn chế bốc hơi và cải thiện chất lượng đất, theo báo El País.
Việc đưa những loài cây mới đến đảo, cùng với sự xuất hiện ngày càng nhiều con người – kéo theo côn trùng, chuột và mèo – đã làm thay đổi sâu sắc hệ sinh thái nơi đây. Quá trình này về cơ bản đã biến đổi cảnh quan Ascension, từ vùng đất hoang vu thành môi trường thuận lợi hơn cho con người sinh sống.
Một số nhà khoa học xem lịch sử của hòn đảo là mô hình tham khảo tiềm năng trong cuộc chiến chống sa mạc hóa, vấn đề đang lan rộng khi biến đổi khí hậu đe dọa những hệ sinh thái dễ tổn thương.
Trong số đó có Victor Maull, người vừa hoàn thành luận án tiến sĩ tại Đại học Pompeu Fabra, tập trung nghiên cứu hệ sinh thái đảo Ascension.
“Trong phòng thí nghiệm, chúng tôi đang xây dựng những mô hình tối giản có thể lý giải sự thay đổi của các hệ sinh thái”, Maull cho biết trong một thông cáo báo chí. “Thông thường, chúng tôi mô hình hóa những hệ sinh thái đang suy thoái. Nhưng với Ascension, chúng tôi có cơ hội tìm hiểu quá trình ngược lại và xem liệu có thể đảo chiều sự sụp đổ đó hay không”.
Tuy nhiên, một số chuyên gia trao đổi với El País lại nhìn nhận lịch sử sinh thái của Ascension theo hướng thận trọng hơn, thay vì xem đây là thành công đáng ăn mừng.
Dù Darwin gần như không tìm thấy điều gì đáng ca ngợi trong chuyến thăm năm 1836, hòn đảo rộng khoảng 88 km² khi đó vẫn là nơi sinh sống của nhiều loài đặc hữu. Ngày nay, các loài bản địa đang dần bị lấn át bởi thực vật ngoại lai xâm lấn, vốn đã phủ gần như toàn bộ hòn đảo.
Một trong những loài bản địa đó là dương xỉ mùi tây Ascension. Loài cây này từng được cho là đã tuyệt chủng, cho đến năm 2009, khi các nhà nghiên cứu phát hiện 4 cá thể bám trên một vách đá.
“Những gì còn lại ngày nay là một tổ hợp loài thực vật khác thường – gồm tre, bạch đàn, sung và nhiều loài khác – vốn sẽ không bao giờ cùng sinh trưởng hay tiến hóa với nhau trong một hệ sinh thái tự nhiên”, bà Tiffany Simpson, Giám đốc phụ trách bảo tồn và thủy sản của chính quyền đảo Ascension, nói với El País.
Sự kết hợp thiếu tự nhiên này còn khiến một số loài cây ngoại lai gặp khó khăn khi bén rễ trong lớp đất núi lửa nông và mỏng. Hệ quả là nhiều cây lớn bị bật gốc, đổ ngã khi hòn đảo hứng chịu những cơn bão dữ dội.
Dù nhìn nhận lịch sử Ascension theo cách nào, hòn đảo vẫn đem lại hai bài học quan trọng. Một mặt, sự can thiệp có chủ đích của con người có thể giúp ngăn chặn những vùng sa mạc tiếp tục mở rộng. Mặt khác, câu chuyện này cảnh báo về những gì có thể mất đi khi con người thay đổi một hệ sinh thái độc nhất để phục vụ nhu cầu của mình – dù trên Trái đất hay một hành tinh khác.
Theo PM
