Tại Việt Nam, khoảng 18 triệu người bị tăng huyết áp, gần 4,6 triệu người mắc đái tháo đường, khoảng 2 triệu người mắc bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính và hơn 180.000 ca ung thư mới mỗi năm.
WHO lưu ý bệnh không lây nhiễm (BKLN) chiếm khoảng 73,7% gánh nặng bệnh tật tại Việt Nam và là nguyên nhân tử vong hàng đầu. Năm 2019, ước tính 556.000 người tử vong, trong đó 81,4% liên quan đến BKLN.
Đáng chú ý, WHO cho biết chế độ ăn không lành mạnh có thể làm tăng huyết áp, đường huyết, mỡ máu và béo phì, từ đó làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, đái tháo đường và nhiều BKLN khác.
Một dấu hiệu cảnh báo có thể nói điều người mua cần biết
Những lựa chọn ăn uống lặp đi lặp lại trong nhiều năm có thể trở thành một yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến sức khỏe. Người Việt hiện tiêu thụ trung bình khoảng 8,1 g muối mỗi ngày và 46,5 g đường tự do mỗi ngày, đều cao hơn mức WHO khuyến nghị.
Trong khi đó, từ năm 2009 đến năm 2023, doanh số bình quân đầu người của thực phẩm và đồ uống không lành mạnh tăng 61%. WHO cũng cảnh báo sự gia tăng của thực phẩm siêu chế biến, thức ăn nhanh và đồ uống có đường, vốn thường chứa nhiều muối, đường và chất béo không lành mạnh.
Trong thực tế, lựa chọn của người tiêu dùng chịu ảnh hưởng lớn từ môi trường thực phẩm xung quanh. Ở các cửa hàng, người mua đứng trước hàng chục loại bánh, nước giải khát, ngũ cốc, mì ăn liền hoặc thực phẩm chế biến, với bảng thành phần dinh dưỡng dài, chữ nhỏ và thường nằm ở mặt sau bao bì.
Không phải ai cũng có thời gian đọc và so sánh lượng đường, natri, chất béo bão hòa của từng sản phẩm. Đây là lý do WHO khuyến nghị các quốc gia áp dụng bắt buộc hệ thống ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì đối với thực phẩm đóng gói sẵn, do Nhà nước quản lý và triển khai thống nhất.
Khi những thông tin quan trọng được đưa ra vị trí dễ nhìn, người mua có thể nhanh chóng nhận biết sản phẩm chứa hàm lượng cao các chất cần hạn chế như đường, natri/muối, tổng chất béo, chất béo bão hòa hoặc chất béo chuyển hóa.
Nhãn cảnh báo làm thay đổi thị trường
Chile là một trong những trường hợp được nghiên cứu nhiều về nhãn cảnh báo dinh dưỡng. Từ năm 2016, nước này triển khai nhãn cảnh báo cùng với một số chính sách khác nhằm hạn chế tác động của thực phẩm không lành mạnh.
Các khảo sát ghi nhận lượng mua đồ uống có đường giảm 24%. Trong năm đầu tiên, lượng natri, tổng năng lượng, năng lượng từ đường và năng lượng từ chất béo bão hòa trong nhóm thực phẩm, đồ uống được lựa chọn đều giảm.
Điểm đáng chú ý là tác động không chỉ nằm ở hành vi người mua. Các doanh nghiệp cũng phải thay đổi công thức sản phẩm để giảm hàm lượng những chất khiến sản phẩm phải mang nhãn cảnh báo.
Tại Israel, nhãn cảnh báo màu đỏ được áp dụng đối với các sản phẩm có hàm lượng cao đường, natri hoặc chất béo. Các khảo sát cho thấy nhiều người tiêu dùng nhận biết và sử dụng nhãn khi mua sắm.
Peru, Uruguay và Mexico cũng có những nghiên cứu ghi nhận người tiêu dùng nhận biết nhãn cảnh báo và một bộ phận thay đổi lựa chọn mua sắm theo hướng giảm các sản phẩm có cảnh báo.
Việt Nam không thể bê nguyên mô hình của các nước về áp dụng. Thói quen ăn uống, cơ cấu thị trường, hệ thống pháp luật và khả năng thực thi đều khác nhau. Nhưng kinh nghiệm quốc tế cho thấy chính sách nhãn cảnh báo có thể tác động đồng thời đến người mua và nhà sản xuất.
Luật An toàn thực phẩm đứng trước cơ hội
Việt Nam đã có định hướng chính sách về vấn đề này từ nhiều năm. Chiến lược Quốc gia về Dinh dưỡng giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2045 đặt ra nhiệm vụ xây dựng quy định về ghi nhãn dinh dưỡng mặt trước bao bì đối với sản phẩm thực phẩm bao gói sẵn.
Bộ Y tế đã ban hành Thông tư số 30/2026/TT-BYT ngày 9/7/2026 hướng dẫn nội dung, cách ghi thành phần dinh dưỡng và giá trị dinh dưỡng trên nhãn thực phẩm. Viện Dinh dưỡng, với sự hỗ trợ kỹ thuật của WHO, đang xây dựng hồ sơ dinh dưỡng làm căn cứ phân loại thực phẩm theo thành phần dinh dưỡng.
Trong bối cảnh Luật An toàn thực phẩm đang được sửa đổi, đây là thời điểm phù hợp để nhìn nhận nhãn cảnh báo dinh dưỡng không chỉ như một yêu cầu kỹ thuật trên bao bì mà như một công cụ của chính sách phòng bệnh.
Bởi nếu muốn giảm BKLN, không thể chỉ chờ người bệnh đến bệnh viện rồi mới điều trị. Phòng bệnh phải bắt đầu sớm hơn, từ những yếu tố nguy cơ có thể thay đổi được, trong đó có chế độ ăn.
Từ “ăn no” đến “ăn ngon”, rồi “ăn sạch” và ngày càng hướng tới “ăn khỏe”, nhu cầu của người dân đã thay đổi. Chính sách thực phẩm cũng cần đi trước một bước để đáp ứng sự thay đổi ấy.
