Theo Rush Doshi, chuyên gia tại Hội đồng Quan hệ đối ngoại Mỹ (CFR), cuộc gặp lần này không chỉ đáng chú ý bởi nghi thức ngoại giao dành cho ông Tập, mà còn bởi hàng loạt vấn đề mà Washington và Bắc Kinh chưa giải quyết được.
Rush Doshi, người từng phụ trách các vấn đề Trung Quốc và Đài Loan tại Hội đồng An ninh Quốc gia Mỹ, nhận định thỏa thuận đạt được tại Busan hồi tháng 10 năm ngoái đã tạo ra một bước ngoặt. Bắc Kinh đã phần nào đảo ngược sức ép từ cuộc chiến thuế quan của Washington và trở thành đối thủ có vị thế ngày càng ngang bằng với Mỹ.
Ông cho rằng quan hệ hai nước hiện ở trạng thái “đã hạ nhiệt nhưng chưa hoàn toàn”. Bắc Kinh nhìn nhận thế giới đang chuyển dịch theo hướng phương Tây suy yếu, phương Đông trỗi dậy và quan hệ Mỹ – Trung bước vào một giai đoạn “bế tắc chiến lược”.
Thuế quan: Đình chiến thương mại có thể được kéo dài
Vấn đề cấp bách nhất là thỏa thuận đình chiến thương mại dự kiến hết hạn vào ngày 10/11.
Mỹ cho rằng Trung Quốc chưa thực hiện đầy đủ các cam kết, đặc biệt trong lĩnh vực đất hiếm. Theo đánh giá của Mỹ, Trung Quốc mới thực hiện khoảng 2/3 cam kết liên quan nguồn cung đất hiếm. Điều đó có nghĩa Washington vẫn giữ khả năng tái áp thuế nếu cho rằng Bắc Kinh không đáp ứng yêu cầu.
Trung Quốc được cho là muốn kéo dài đình chiến cho tới khi nhiệm kỳ của ông Trump kết thúc. Trong khi đó, Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cho biết có thể chấp nhận gia hạn thêm 3-6 tháng.
Đây là một trong những điểm mà hai bên có động cơ rõ ràng để đạt thỏa thuận. Một cuộc tái leo thang thuế quan sẽ gây sức ép lên doanh nghiệp và chuỗi cung ứng của cả hai nền kinh tế, trong khi Mỹ vẫn còn nhiều quân bài khác.
Mỹ hiện cũng có thể sử dụng chính sách thương mại để gây sức ép với các quốc gia mua dầu khí Nga. Ngoài ra, các biện pháp liên quan Iran và dầu mỏ có thể tạo thêm sức ép gián tiếp lên Trung Quốc.
Ở chiều ngược lại, Trung Quốc vẫn có những quân bài riêng, đặc biệt là đất hiếm và khả năng kiểm soát một số mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng công nghệ.
Một cơ chế đáng chú ý là “Ủy ban Thương mại” (Board of Trade) được hai bên công bố thành lập hồi tháng 5. Greer cho biết cơ chế này đã bắt đầu hoạt động và hai bên đang xây dựng danh mục hàng hóa có thể được hưởng mức thuế thấp hơn.
Các mặt hàng được đề cập gồm hàng tiêu dùng và công nghệ cấp thấp của Trung Quốc, đổi lại là năng lượng, nông sản và thiết bị y tế của Mỹ. Một số nguồn tin cho rằng hai bên có thể giảm thuế đối với các nhóm hàng có tổng kim ngạch khoảng 30 tỷ USD, trong khi Trung Quốc có thể dỡ bỏ thuế đối với LNG của Mỹ.
Boeing, ô tô và AI: Những thỏa thuận khó hơn
Một trong những điểm còn thiếu chắc chắn là cam kết mua hàng của Trung Quốc.
Hồi tháng 5, ông Trump từng tuyên bố Trung Quốc sẽ mua 200 máy bay Boeing và tăng mua nông sản Mỹ. Tuy nhiên, Trung Quốc không xác nhận các con số này. Sự khác biệt giữa thông tin do hai bên công bố sau cuộc gặp cũng cho thấy mức độ bất đồng còn đáng kể.
Nông sản có thể là lĩnh vực dễ đạt tiến triển hơn. Trong khi đó, việc mua máy bay Boeing phức tạp hơn do liên quan đến chuỗi cung ứng linh kiện và những hạn chế công nghệ.
Một vấn đề khác là khả năng các hãng ô tô Trung Quốc đầu tư sản xuất tại Mỹ. Ông Trump gần đây cho biết Mỹ có thể chấp nhận việc các nhà sản xuất Trung Quốc xây dựng nhà máy và tuyển dụng lao động Mỹ.
Tuy nhiên, ngành ô tô Mỹ phản đối vì lo ngại doanh nghiệp Trung Quốc có thể hưởng lợi quá lớn. Các công đoàn Mỹ cũng không nhiệt tình với phương án này.
Ông Doshi nhắc lại rằng năm 2017, Trung Quốc từng cam kết đầu tư 83,7 tỷ USD vào bang West Virginia nhưng khoản đầu tư cuối cùng không được thực hiện. Đây là lý do Washington có thể đòi hỏi những cam kết cụ thể và có khả năng kiểm chứng thay vì chỉ dựa vào tuyên bố chính trị.
Trong khi đó, AI có thể trở thành một lĩnh vực đối thoại mới giữa hai cường quốc. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent, Greer và Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong đã đồng ý thúc đẩy đối thoại về AI. Hai bên thậm chí có thể thiết lập đường dây liên lạc khẩn cấp. Nhưng triển vọng đạt được thỏa thuận sâu rộng vẫn chưa rõ.
Một câu hỏi quan trọng là liệu các cơ quan chịu trách nhiệm về an toàn AI có trực tiếp tham gia hay không. Mỹ và Trung Quốc hiện vẫn có cách tiếp cận khác biệt đáng kể đối với quản lý AI. Trung Quốc đã áp dụng một số biện pháp quản lý và ngày càng quan tâm tới rủi ro AI mất kiểm soát, trong khi ông Trump nhiều lần bác bỏ những cảnh báo về rủi ro AI. Điều đó khiến đối thoại AI có thể trở thành một kênh giảm căng thẳng, nhưng chưa chắc tạo ra một bộ quy tắc chung.
Chip, Đài Loan và Iran: Những “lằn ranh đỏ” khó đụng tới
Nếu thương mại và AI là những lĩnh vực hai bên có thể tìm kiếm thỏa hiệp, chip bán dẫn lại là câu chuyện khác.
Mỹ đã cấp giấy phép bán chip H200 cho một số doanh nghiệp Trung Quốc, nhưng số công ty thực sự nhận được hàng vẫn hạn chế. Trung Quốc đồng thời thúc đẩy doanh nghiệp chuyển sang sử dụng chip nội địa, đặc biệt là các sản phẩm của Huawei.
Trung Quốc tiếp tục phản đối các hạn chế của Mỹ đối với chip hiệu năng cao, trong khi Washington ngày càng quan tâm đến nguy cơ công nghệ Mỹ bị chuyển giao hoặc sao chép thông qua các kỹ thuật như “chưng cất mô hình” AI.
Đầu tháng 9, các cơ quan an ninh Mỹ cáo buộc một số doanh nghiệp Trung Quốc sử dụng quy mô lớn kỹ thuật này để khai thác các mô hình AI tiên tiến của Mỹ. Trung Quốc bác bỏ những cáo buộc và cho rằng Mỹ đang sử dụng vấn đề công nghệ để duy trì lợi thế độc quyền.
Vì vậy, dù AI có thể trở thành một kênh đối thoại, cuộc cạnh tranh công nghệ Mỹ – Trung khó có khả năng biến mất khỏi chương trình nghị sự.
Đài Loan thậm chí còn nhạy cảm hơn. Trung Quốc được cho là muốn Mỹ chuyển từ lập trường “không ủng hộ” Đài Loan độc lập sang “phản đối” Đài Loan độc lập, đồng thời tìm cách có tiếng nói lớn hơn đối với các thương vụ bán vũ khí Mỹ cho hòn đảo.
Giữa tháng 9 xuất hiện thông tin Trung Quốc gây sức ép để Mỹ không phê duyệt các thương vụ bán vũ khí mới cho Đài Loan. Hồi tháng 5, ông Trump từng gọi vấn đề bán vũ khí cho Đài Loan là một “quân bài” và ám chỉ sáu cam kết bảo đảm của Mỹ dành cho Đài Loan đã lỗi thời.
Chính sách chính thức của Mỹ có thể không thay đổi sau cuộc gặp. Nhưng với vấn đề Đài Loan, một phát biểu bất ngờ của ông Trump cũng có thể gây tác động lớn hơn một tuyên bố được chuẩn bị trước.
Iran là một điểm nóng khác. Tại Bắc Kinh hồi tháng 5, ông Trump từ chối đề nghị của ông Tập hỗ trợ giải quyết vấn đề Iran. Kể từ đó, Mỹ tăng cường các biện pháp trừng phạt Iran, đồng thời gây sức ép với các nước tiếp tục mua dầu Iran và Nga.
Trung Quốc có nguy cơ trở thành đối tượng của các biện pháp trừng phạt thứ cấp. Đáng chú ý hơn, Mỹ từng quan tâm tới những thông tin cho rằng Trung Quốc cung cấp hình ảnh vệ tinh cho Iran phục vụ các hoạt động nhằm vào căn cứ Mỹ ở Trung Đông. Ông Trump trước đó tránh bình luận trực tiếp về cáo buộc này.
Vấn đề fentanyl hạ nhiệt, nhưng khó có “đột phá lớn”
So với chip, Đài Loan và Iran, vấn đề fentanyl dường như đã giảm nhiệt. Sau cuộc gặp tại Busan, Mỹ giảm một nửa mức thuế liên quan đến fentanyl để đổi lấy cam kết của Trung Quốc kiểm soát các tiền chất sử dụng để sản xuất loại ma túy tổng hợp này. Hai bên cũng tăng cường hợp tác thực thi pháp luật. Tuy nhiên, cho tới trước hội nghị lần này, chưa xuất hiện cam kết mới đáng kể.
Từ góc nhìn của Doshi, cuộc gặp Trump – Tập khó tạo ra một thỏa thuận mang tính đột phá. Những kết quả thực tế có khả năng tập trung vào ba nhóm: kéo dài đình chiến thương mại, tăng mua nông sản và năng lượng Mỹ, đồng thời duy trì đối thoại về AI.
Nhưng ý nghĩa của hội nghị không chỉ nằm ở những con số trong thỏa thuận. Cả Mỹ và Trung Quốc đều cần chứng minh với công chúng trong nước rằng họ không nhượng bộ đối phương. Vì vậy, cách ông Trump và ông Tập trình bày kết quả sau cuộc gặp có thể quan trọng không kém bản thân các điều khoản được ký kết.
Đằng sau một cuộc gặp được tổ chức với nghi thức ngoại giao đặc biệt, quan hệ Mỹ – Trung vẫn đang đứng trước bài toán lớn hơn: làm thế nào duy trì ổn định mà không từ bỏ cạnh tranh chiến lược.
Và 10 vấn đề được đặt lên bàn lần này cho thấy hai cường quốc có thể tạm thời hạ nhiệt thương mại, nhưng những điểm cạnh tranh cốt lõi - từ công nghệ, chip, Đài Loan tới Iran - vẫn chưa biến mất.
Theo Chinatimes.
