Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên Hợp Quốc (LHQ) khóa 81 khai mạc ngày 22/9 tại New York với chủ đề “Khôi phục lòng tin, kiến tạo chuyển đổi: Một LHQ hành động vì tất cả mọi người”. Hơn 120 nguyên thủ, người đứng đầu chính phủ và lãnh đạo các quốc gia đã tham dự.
Nhưng ngay từ những ngày đầu, một nghịch lý đã hiện rõ: hầu hết các nhà lãnh đạo đều nói về nhu cầu khôi phục lòng tin và củng cố hợp tác quốc tế, song lại đưa ra những cách nhìn rất khác nhau về chiến tranh, chủ quyền, luật pháp quốc tế, vai trò của LHQ và tương lai công nghệ.
Trong bức tranh đó, các bài phát biểu của Tổng thống Mỹ Donald Trump, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam Tô Lâm, Tổng thống Brazil Lula da Silva và Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi nổi lên với những thông điệp đáng chú ý nhất.
Tổng thống Mỹ Trump: Sức mạnh Mỹ, Iran và “siêu trí tuệ”
Tổng thống Mỹ Donald Trump mở đầu bằng một thông điệp cứng rắn về cuộc chiến với Iran, đồng thời bảo vệ cách tiếp cận đối ngoại dựa nhiều hơn vào sức mạnh của Washington.
Trong bài phát biểu ngày 22/9, ông Trump cho rằng Mỹ đã ngăn Iran tiến tới việc sở hữu vũ khí hạt nhân và cảnh báo có thể “hủy diệt” Iran nếu họ không đạt được một thỏa thuận hòa bình với Mỹ. Tuy nhiên, ông đồng thời để ngỏ khả năng đàm phán. Reuters nhận định đây là sự kết hợp giữa đe dọa quân sự và thông điệp ngoại giao.
Eo biển Hormuz trở thành một phần quan trọng trong vấn đề này. Việc tuyến hàng hải chiến lược bị gián đoạn đã tác động trực tiếp tới thị trường năng lượng và khiến vấn đề Iran không còn chỉ là một cuộc đối đầu khu vực.
Ông Trump cũng đề cập Ukraine, cho rằng cuộc chiến Nga-Ukraine có thể được giải quyết nhanh chóng thông qua ngoại giao. Ông không đưa ra tại diễn đàn LHQ một kế hoạch chi tiết mới cho việc chấm dứt xung đột, nhưng tiếp tục thể hiện quan điểm rằng chiến tranh cần được kết thúc thông qua đàm phán.
Nếu Iran và Ukraine cho thấy cách ông Trump tiếp cận những cuộc xung đột hiện hữu, thì AI cho thấy một mặt khác trong chiến lược của Mỹ: thúc đẩy công nghệ với tốc độ cao.
Ông Trump sử dụng cụm từ “super intelligence” - “siêu trí tuệ” - thay cho cách gọi thông thường là “artificial intelligence” (trí tuệ nhân tạo), đồng thời nhấn mạnh Mỹ phải duy trì vị trí dẫn đầu trong lĩnh vực này. Ông phản đối việc để những lo ngại về an toàn trở thành lý do kìm hãm phát triển AI; ông cũng công kích những cảnh báo về AI mà ông cho là phóng đại.
Ông Trump cũng công kích Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC), kêu gọi các nước rút khỏi tổ chức này, đồng thời chỉ trích bộ máy quốc tế mà ông cho là quá cồng kềnh và tốn kém.
Thông điệp của Mỹ tại LHQ có thể tóm gọn trong ba từ khóa: sức mạnh, chủ quyền và công nghệ.
Ông Emmanuel Macron: “Luật rừng” hay một trật tự quốc tế có luật lệ?
Nếu bài phát biểu của ông Trump nhấn mạnh sức mạnh quốc gia, thì Tổng thống Pháp Emmanuel Macron lại đưa ra một thông điệp gần như đối lập về vai trò của hệ thống đa phương.
Đây là lần cuối ông Macron phát biểu tại Đại hội đồng LHQ trên cương vị Tổng thống Pháp trước khi rời chức vào năm tới. Ông tận dụng diễn đàn này để bảo vệ mạnh mẽ hệ thống LHQ và cảnh báo thế giới đang đứng trước nguy cơ quay trở lại “luật rừng” trong quan hệ quốc tế.
Ông Macron đặc biệt phản ứng với cách Tổng thống Mỹ Trump mô tả tình hình Gaza. Chỉ vài giờ trước đó, ông Trump đã nói về kế hoạch Gaza của Mỹ như một thành tựu ngoại giao. Ông Macron phản bác rằng nếu gọi đó là hòa bình trong khi chưa có hành lang nhân đạo nào được mở lại thì cộng đồng quốc tế cần đặt câu hỏi về ý nghĩa thực sự của tuyên bố ấy.
Pháp tiếp tục ủng hộ giải pháp hai nhà nước Israel-Palestine và chỉ trích tình hình tại Bờ Tây. Ông Macron cho rằng việc tiếp tục làm xói mòn khả năng hình thành một nhà nước Palestine sẽ không giúp Israel an toàn hơn mà ngược lại có thể làm suy yếu an ninh Israel trong dài hạn.
Ukraine cũng là một phần quan trọng trong thông điệp của Macron.
Điểm đáng chú ý là Macron không phủ nhận nhu cầu sử dụng sức mạnh để bảo vệ lợi ích quốc gia, nhưng ông muốn đặt sức mạnh đó trong khuôn khổ luật pháp quốc tế và các thể chế đa phương. Đó là sự khác biệt rất rõ so với cách ông Trump nói về LHQ.
Thủ tướng Nhật Bản: Trật tự hậu Chiến tranh Lạnh đã kết thúc
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đưa ra một trong những nhận định đáng chú ý nhất về môi trường an ninh hiện nay: “thời kỳ ổn định hậu Chiến tranh Lạnh” đã trở thành quá khứ.
Trong bài phát biểu ngày 22/9, bà Takaichi cho rằng trật tự quốc tế tự do và rộng mở dựa trên luật pháp đang đối mặt nhiều thách thức, trong bối cảnh cán cân quyền lực thay đổi và cạnh tranh địa chính trị gia tăng.
Nhật Bản đặc biệt quan tâm tới Trung Đông và eo biển Hormuz; cho rằng tự do và an toàn hàng hải tại Hormuz - một tuyến đường có ý nghĩa đặc biệt đối với nguồn cung năng lượng toàn cầu - đang bị thách thức. Đây là vấn đề có tác động trực tiếp tới Nhật Bản, một nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào nguồn năng lượng nhập khẩu.
Nhưng Nhật không chỉ nhìn vấn đề từ Trung Đông. Thủ tướng Takaichi đề cập tới phổ biến hạt nhân và tên lửa, hợp tác quân sự giữa Nga và Triều Tiên, khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng và những thách thức từ công nghệ mới.
AI cũng xuất hiện trong chiến lược đối ngoại của Nhật Bản. Trước chuyến đi New York, bà Takaichi nói Tokyo muốn tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, hợp tác với các nước Nam Bán cầu và xử lý những thách thức phát sinh từ đổi mới công nghệ, trong đó có AI.
Đáng chú ý nhất là lời kêu gọi cải tổ Hội đồng Bảo an LHQ. Nhật Bản cho rằng cấu trúc hiện nay cần được điều chỉnh để phản ánh thực tế của thế kỷ XXI thay vì tiếp tục phản ánh tương quan quyền lực của năm 1945. Nhật muốn thúc đẩy cải tổ Hội đồng Bảo an trong bối cảnh Nhật Bản kỷ niệm 70 năm gia nhập LHQ.
Vì vậy, với Nhật Bản, câu chuyện LHQ không chỉ là làm thế nào để tổ chức này hoạt động tốt hơn, mà còn là ai sẽ có tiếng nói trong việc định hình trật tự quốc tế tương lai.
Tổng thống Brazil: Không cần tàu sân bay, cần hợp tác
Tổng thống Brazil Lula da Silva đưa vấn đề chủ quyền lên vị trí trung tâm. Trong bài phát biểu ngày 22/9, ông Lula cảnh báo chống can thiệp từ bên ngoài và nhấn mạnh Brazil cần hợp tác quốc tế thay vì sự giám sát hoặc can thiệp từ bên ngoài.
Trong vấn đề tội phạm có tổ chức, ông nói Brazil không đánh giá thấp mối đe dọa và sẵn sàng hành động chống các mạng lưới tội phạm trong và ngoài nước, nhưng không muốn sự can thiệp quân sự từ bên ngoài.
Ông nhấn mạnh: “Chúng tôi không cần tàu sân bay tuần tra vùng biển của mình. Chúng tôi cần hợp tác để ngăn dòng vũ khí và tiền bạc nuôi dưỡng tội phạm”. Thông điệp này có ý nghĩa trong bối cảnh Mỹ đang nhấn mạnh việc sử dụng sức mạnh chống các cartel ma túy ở Tây Bán cầu.
Tổng thống Lula cũng cảnh báo về sự can thiệp từ bên ngoài vào cuộc bầu cử Brazil tháng 10. Ông nói Brazil sẽ không để các “kẻ thù bên trong và bên ngoài của nền dân chủ” phá hoại cuộc bỏ phiếu.
Ở cấp độ rộng hơn, Brazil tiếp tục thúc đẩy tiếng nói của Global South, phản đối một trật tự quốc tế trong đó các cường quốc có thể đơn phương quyết định các vấn đề của nước khác.
Tổng thư ký Guterres: LHQ đứng trước bài kiểm tra lớn
Tổng Thư ký Antonio Guterres cũng đưa ra thông điệp đáng chú ý khi đây là lần cuối ông phát biểu tại Đại hội đồng trên cương vị Tổng Thư ký trước khi kết thúc nhiệm kỳ vào cuối năm.
Ông Guterres kêu gọi chấm dứt các cuộc chiến, thúc đẩy giải pháp hai nhà nước Israel-Palestine, tăng cường hành động chống biến đổi khí hậu và cải tổ các thể chế quốc tế. Nhưng đặc biệt nổi bật là lời kêu gọi xây dựng cơ chế quản trị AI ở cấp độ toàn cầu.
Theo Reuters, ông Guterres cho rằng AI cần một khuôn khổ quản trị đa phương, có giám sát độc lập. Ông cũng cảnh báo những quyết định liên quan tới sinh mạng con người không nên được giao hoàn toàn cho máy móc.
Điều này tạo ra một sự đối lập đáng chú ý với thông điệp của Trump. Mỹ nói về tốc độ và vị thế dẫn đầu AI; LHQ nói về trách nhiệm giải trình và kiểm soát rủi ro.
Đây có thể là một trong những cuộc tranh luận lớn nhất của LHQ trong những năm tới.
Một Đại hội đồng, nhiều hình dung về thế giới tương lai
Chủ tịch Tập Cận Bình không tham dự phiên thảo luận cấp cao tại New York. Trung Quốc cử Phó Chủ tịch nước Hàn Chính tới dự và phát biểu trong khoảng thời gian 24-26/9. Bộ Ngoại giao Trung Quốc cho biết Hàn Chính sẽ tham dự phiên thảo luận chung và một số hoạt động cấp cao bên lề.
Sau ngày đầu tiên của phiên thảo luận cấp cao, có thể nhìn thấy ít nhất ba dòng tư duy lớn.
Thứ nhất là đề cao sức mạnh quốc gia, nổi bật qua thông điệp của ông Trump. Theo cách tiếp cận này, chủ quyền và lợi ích quốc gia phải đứng ở vị trí trung tâm; LHQ cần được cải tổ nhưng không nên hạn chế khả năng hành động của các quốc gia có sức mạnh.
Thứ hai là bảo vệ hệ thống đa phương, thể hiện rõ qua các ông Macron và Guterres. Theo đó, nếu luật pháp quốc tế suy yếu và các cường quốc có thể sử dụng sức mạnh tùy ý, nguy cơ xung đột và bất ổn sẽ tăng lên.
Thứ ba là tiếng nói của các nước muốn duy trì không gian tự chủ giữa các cường quốc, trong đó có Việt Nam, Brazil và nhiều nước Nam Bán cầu. Họ không muốn lựa chọn giữa các cực quyền lực mà muốn cải tổ luật chơi để các nước vừa và nhỏ có nhiều tiếng nói hơn.
Nhưng bên dưới tất cả những tranh luận ấy đang xuất hiện một mặt trận mới: AI.
Đây không còn đơn thuần là câu chuyện về năng suất, chip hay các công ty công nghệ. AI đang liên quan trực tiếp tới quốc phòng, an ninh, thông tin, kinh tế, chuỗi cung ứng và quyền lực quốc gia.
Mỹ muốn duy trì ưu thế công nghệ. Trung Quốc thúc đẩy năng lực AI riêng và chuẩn bị đưa quan điểm của mình vào các cuộc thảo luận quốc tế. Nhật Bản nhìn AI từ góc độ an ninh và chuỗi cung ứng. Việt Nam nhấn mạnh một cơ chế quản trị bao trùm để các nước đang phát triển không bị đứng ngoài luật chơi. ÔngGuterres muốn đặt AI dưới một khuôn khổ quản trị toàn cầu.
Vì vậy, cuộc tranh luận tại Đại hội đồng LHQ khóa 81 không chỉ xoay quanh những cuộc chiến đang diễn ra. Nó còn là cuộc tranh luận về thế giới sẽ được quản trị như thế nào khi quyền lực đang chuyển dịch và công nghệ thay đổi với tốc độ chưa từng có.
(Tổng hợp)
