Tay nghề chế tác thủy tinh điêu luyện của người La Mã cổ đại đã tạo nên nhiều kiệt tác, nhưng hiếm có sản phẩm nào vượt qua được chiếc cốc 1.600 năm tuổi đang được lưu giữ tại Bảo tàng Anh.
Tùy thuộc vào vị trí chiếu sáng, chiếc cốc Lycurgus có thể đổi màu từ xanh ngọc bích khi được chiếu sáng thông thường sang đỏ ruby khi ánh sáng chiếu xuyên từ phía sau. Hiện tượng quang học đáng kinh ngạc này đã khiến các nhà sử học và nghệ nhân thủy tinh bối rối suốt nhiều thế kỷ.
Giờ đây, các nhà khoa học tại Đại học Sheffield đã tái tạo thành công đặc tính quang học đặc biệt của chiếc cốc, dựa trên công thức chế tác cổ xưa được rút ra từ một mảnh thủy tinh thuộc nguyên bản La Mã có khả năng đổi giữa hai màu.
Tiến sĩ Lisa Hollands, kỹ thuật viên tại Trường Kỹ thuật Hóa học, Vật liệu và Sinh học thuộc Đại học Sheffield, cho biết việc tái tạo chiếc cốc là “một công việc được thực hiện bằng tất cả niềm say mê”. Bà nói nhiều người từng thử sức nhưng chỉ đạt được thành công hạn chế. “Với tôi, điều này giống như phép thuật”, bà chia sẻ.
Kiệt tác thủy tinh gắn với thần thoại Hy Lạp
Chiếc cốc nguyên bản có niên đại từ thế kỷ IV, được trang trí bằng một dải phù điêu thần thoại mô tả câu chuyện về vua Lycurgus, xuất hiện trong quyển thứ sáu của sử thi Iliad của Homer.
Các hình chạm khắc nổi sâu thể hiện cảnh thần rượu vang Dionysus chiến thắng vua Lycurgus, người bị dây nho quấn chặt.
Năm 2022, một hội đồng chuyên gia quốc tế đã công nhận chiếc cốc Lycurgus là một trong bảy kỳ quan thủy tinh của thế giới.
Trong giai đoạn nghiên cứu ban đầu, Hollands hợp tác với Giáo sư Caroline Jackson, chuyên gia hàng đầu về thủy tinh La Mã. Sau đó, nhóm phải giải quyết một thách thức lớn: đưa các hạt nano vàng và bạc vào bên trong thủy tinh. Những hạt này nhỏ hơn hạt cát tới 1.000 lần.
Nhóm nghiên cứu nung chảy thủy tinh ở nhiệt độ cao. Khi vật liệu nguội dần từ mức nhiệt vượt xa 1.000 độ C, các tinh thể nano vàng và bạc bắt đầu hình thành xung quanh những hạt vật chất bên trong.
Bà Hollands giải thích: “Ánh sáng trắng bao gồm nhiều màu sắc khác nhau, điều mà chúng ta có thể thấy khi cầu vồng xuất hiện trên bầu trời. Các hạt nano nhỏ hơn nhiều so với bước sóng ánh sáng. Trong những điều kiện nhất định, chúng chặn một số màu sắc do ánh sáng tác động đến các electron trong nguyên tử”.
Bà nói thêm, khi ánh sáng chiếu xuyên qua loại thủy tinh này, các hạt vàng và bạc sẽ chặn ánh sáng xanh lam và xanh lục, chỉ cho phép những sắc đỏ và cam đi qua. Ngược lại, khi ánh sáng phản xạ trên bề mặt, các hạt nano làm tán xạ ánh sáng, tạo nên màu xanh đục mà mắt thường nhìn thấy.
“Nếu người La Mã có thể chứng kiến tôi làm thí nghiệm, có lẽ họ sẽ bật cười và hỏi: ‘Tại sao cô ấy lại không biết cách chế tác thứ này?’”, bà Hollands nói.
Kết nối kỹ thuật La Mã cổ đại với nghệ thuật đương đại
Đại học Sheffield đã đặt nghệ sĩ thủy tinh Elliot Walker thực hiện một tác phẩm điêu khắc đương đại nhằm tái hiện hiệu ứng đổi màu của chiếc cốc. Tác phẩm tôn vinh “người anh em song sinh cổ đại” bằng cách kết hợp câu chuyện về vua Lycurgus với hình tượng điêu khắc Atlas Farnese, trong đó quả địa cầu được thay bằng một chiếc cốc.
“Đối với tôi, đây là cách kết nối với những người thợ La Mã đã tạo ra kiệt tác ban đầu”, ông Walker chia sẻ.
Tác phẩm sẽ được ra mắt tại phòng trưng bày Millennium Gallery trong khuôn khổ Lễ hội Tư duy của Đại học Sheffield, diễn ra từ ngày 6 đến 15/11. Sau đó, tác phẩm sẽ được trưng bày lâu dài tại Bảo tàng Thủy tinh Turner.
Ian Freestone, giáo sư danh dự về vật liệu khảo cổ học tại University College London, cho biết một loại thủy tinh có màu sắc tương tự từng được tái tạo vào thập niên 1960. Tuy nhiên, dự án của Đại học Sheffield đã tiến gần hơn nhiều đến những sắc xanh và đỏ thực sự của chiếc cốc Lycurgus.
“Dự án lần này tham vọng hơn và đạt độ chính xác cao hơn”, ông nhận xét. “Tôi rất hào hứng vì lần đầu tiên có thể cảm nhận rõ việc tạo ra những màu sắc này khó đến mức nào. Công trình sẽ giúp chúng ta hiểu hơn về cách những nghệ nhân La Mã thực sự làm việc”.
Ông Freestone cho biết màu sắc của thủy tinh phụ thuộc đáng kể vào điều kiện bên trong lò nung. Chỉ cần đặt thủy tinh ở một vị trí khác trong lò, màu sắc thành phẩm cũng có thể thay đổi.
“Việc màu sắc nhạy cảm đến vậy với vị trí trong lò nung cho thấy người La Mã hẳn đã rất khó kiểm soát màu sắc thành phẩm. Điều đó khiến tôi nghĩ rằng, với chiếc cốc Lycurgus, họ đã trúng số độc đắc”, ông nói.
Ông Freestone cũng đề cập đến ý nghĩa biểu tượng của hai màu đỏ và xanh lục. Một giả thuyết cho rằng chúng tượng trưng cho quá trình quả nho chín. Trong cảnh thần thoại được khắc trên cốc, những dây nho kéo vua Lycurgus xuống địa phủ. Vì vậy, chiếc cốc có thể từng được sử dụng trong một nghi lễ uống rượu nào đó.
Một bức thư được cho là do Hoàng đế Hadrian viết gửi người em rể ở Rome có đoạn: “Ta đã gửi cho ngươi những chiếc cốc nhiều màu, có thể đổi màu, do một vị tư tế trong đền thờ dâng tặng ta… Ta muốn ngươi sử dụng chúng trong các yến tiệc vào những ngày lễ”.
Theo Guardian
