Mối quan hệ Mỹ - Ukraine tiếp tục căng thẳng khi Tổng thống Donald Trump chỉ trích Tổng thống Volodymyr Zelensky vì không đàm phán chấm dứt chiến tranh, trong khi Kyiv cáo buộc Washington hạn chế hỗ trợ quân sự thiết yếu. Dù châu Âu đã tăng viện trợ và Ukraine đẩy mạnh sản xuất vũ khí trong nước, nước này vẫn phụ thuộc đáng kể vào tình báo, công nghệ quân sự và các hệ thống do Mỹ cung cấp.
Đây là giai đoạn đầy biến động trong quan hệ Mỹ - Ukraine. Sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump chỉ trích người đồng cấp Ukraine Volodymyr Zelensky vì không đàm phán để chấm dứt chiến tranh, Kyiv cáo buộc Washington giữ lại những hỗ trợ quân sự thiết yếu.
Ông Trump sau đó cử đặc phái viên tới Na Uy và Nga nhằm thúc đẩy tiến trình hòa bình. Tuy nhiên, kết quả Washington đạt được chỉ là kế hoạch nối lại các cuộc đàm phán ba bên.
Trong khi đó, các cuộc tấn công gây thương vong của Nga vẫn tiếp diễn, còn Ukraine ngày càng lo ngại những rạn nứt trong sự ủng hộ từ Mỹ.
Đây không phải lần đầu Kiev xảy ra bất đồng với ông Trump. Ngay khi bắt đầu nhiệm kỳ tổng thống thứ hai, ông đã đình chỉ viện trợ mới cho nỗ lực chiến tranh của Ukraine. Kể từ đó, châu Âu phải gánh phần lớn hơn trong chi phí hỗ trợ, còn Kiev nhanh chóng phát triển ngành công nghiệp quốc phòng trong nước.
Vậy Ukraine hiện còn phụ thuộc vào sự hỗ trợ của Mỹ đến mức nào? Và liệu nước này có thể tiếp tục chiến đấu nếu Washington ngừng hỗ trợ?
Các chuyên gia cho rằng Mỹ có ba đòn bẩy sức ép chính đối với Kiev: kinh tế, quân sự và chính trị. Washington có thể sử dụng những công cụ này trong nỗ lực buộc Ukraine chấp nhận một thỏa thuận chấm dứt cuộc chiến do Nga phát động.
Kinh tế: Viện trợ cho Ukraine đã bị cắt giảm
Chính quyền Tổng thống Trump dừng các gói viện trợ mới dành cho Ukraine từ đầu năm 2025.
Trước thời điểm đó, Mỹ đã cung cấp tổng cộng ít nhất 131,5 tỷ USD viện trợ cho Ukraine, theo số liệu của Viện Kinh tế Thế giới Kiel, một tổ chức nghiên cứu của Đức chuyên theo dõi viện trợ dành cho Kiev trong thời chiến. Con số này vẫn khiến Mỹ trở thành nhà tài trợ đơn lẻ lớn nhất kể từ khi Nga phát động chiến dịch quân sự toàn diện vào năm 2022.
Một số vũ khí do các nhà sản xuất Mỹ cung cấp theo những hợp đồng được ký dưới thời chính quyền Tổng thống Joe Biden vẫn tiếp tục được chuyển tới Ukraine. Tuy nhiên, nhiều hợp đồng trong số đó đã hoàn tất.
Theo dữ liệu của Viện Kiel, nếu tính tổng thể các quốc gia và thể chế thuộc Liên minh châu Âu (EU), khối này hiện đã vượt Mỹ về tổng viện trợ, với ít nhất 228,5 tỷ USD kể từ năm 2022.
Trong EU, Đức, Đan Mạch, Hà Lan và Thụy Điển là những nước cung cấp viện trợ quân sự lớn nhất. Anh và Na Uy, dù không thuộc khối, cũng đóng góp một phần đáng kể.
Nhiều khoản hỗ trợ được thực hiện thông qua hình thức các đồng minh NATO mua vũ khí do Mỹ sản xuất rồi chuyển giao cho Ukraine.
Tuy nhiên, việc chuyển giao những vũ khí này vẫn cần Lầu Năm Góc cho phép. Điều đó trao cho chính quyền Tổng thống Trump thêm một đòn bẩy để gây sức ép với Kiev.
Hôm thứ Sáu, Tổng thống Zelensky đề cập tình trạng thiếu hụt nghiêm trọng tên lửa đánh chặn Patriot do Mỹ sản xuất. Ông nói: “Việc cung cấp tên lửa đánh chặn để bảo vệ chúng tôi trước tên lửa đạn đạo của Nga vẫn bị trì hoãn. Chúng tôi đang chờ những tên lửa đã được thống nhất cung cấp, nhưng đến nay chúng vẫn chưa được chuyển tới”.
Tuần trước, Ukraine đã cạn tên lửa đánh chặn Patriot – một trong số ít loại vũ khí phòng thủ có khả năng đánh chặn tên lửa đạn đạo – khiến nước này dễ bị tổn thương hơn đáng kể trước các cuộc tấn công của Nga.
Không có tên lửa đạn đạo nào trong loạt đòn tập kích nhằm vào Kiev từ đêm thứ Tư sang thứ Năm bị đánh chặn. Đây là dấu hiệu cho thấy kho tên lửa Patriot của Ukraine vẫn trống rỗng hoặc đã xuống mức cực kỳ thấp.
Vài giờ sau cuộc tấn công, ông Zelensky nói với CNN rằng vào thời điểm then chốt này, Ukraine chủ yếu cần hai điều từ các đồng minh: “Đừng dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với ông Putin… và hãy cung cấp cho chúng tôi những tên lửa tốt hơn”.
Theo các nhà phân tích, việc hạn chế hoặc ngăn cản những thương vụ mua vũ khí này khó có thể kéo dài quá lâu, bởi chúng cũng mang lại lợi ích lớn cho các doanh nghiệp quốc phòng Mỹ.
Quân sự: Chia sẻ tình báo và Internet vệ tinh
Dù nguồn hỗ trợ tài chính từ Mỹ đã sụt giảm mạnh, Ukraine vẫn phụ thuộc đáng kể vào tình báo và công nghệ của Washington.
Kiev hiện chưa có phương án thay thế tương đương cho một số hệ thống đặc thù của Mỹ, như tên lửa đánh chặn Patriot, dịch vụ Internet vệ tinh Starshield dành cho mục đích quân sự – phiên bản quân sự của Starlink do tỷ phú Elon Musk cung cấp – và công nghệ cảnh báo tên lửa tiên tiến.
“Châu Âu không có những năng lực đó. Họ không phát triển chúng vì suốt 30 năm qua, chúng tôi (Mỹ) nói với họ rằng không cần phải làm vậy, bởi họ có thể dựa vào chúng tôi”, Max Bergmann, Giám đốc chương trình Nga tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), một tổ chức nghiên cứu có trụ sở tại Washington, cho biết.
Ông Bergmann cho hay: “Chúng ta đang ở trong tình thế mà Mỹ cho tất cả mọi người tại châu Âu thấy rằng nước này đơn giản là không còn đáng tin cậy để dựa vào”.
Theo ông, điều này có thể gây tổn thất nghiêm trọng cho Ukraine, từ thiệt hại kinh tế lớn đến thương vong dân sự và làn sóng người dân phải rời bỏ nhà cửa. Tuy nhiên, ông nghi ngờ việc Mỹ rút hỗ trợ có thể thực sự bẻ gãy ý chí chiến đấu của Ukraine.
Đầu tuần này, ông Zelensky cho biết Ukraine từng nhiều lần không nhận được cảnh báo tình báo từ Mỹ về các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo. Hệ quả là tên lửa Nga đánh trúng mục tiêu mà không có còi báo động không kích như thường lệ để cảnh báo người dân tìm nơi trú ẩn. Các quan chức Ukraine cho biết tình trạng này khiến số dân thường thiệt mạng tăng lên.
Bộ Ngoại giao Mỹ và chính ông Trump đã phủ nhận việc hạn chế chia sẻ tình báo với Ukraine.
Đến tối thứ Ba, ông Zelensky cho biết hoạt động chia sẻ tình báo giữa hai nước “hiện đã hoạt động trở lại”.
Hôm thứ Bảy, Bộ Quốc phòng Ukraine thông báo nước này đã được khôi phục toàn quyền truy cập Starshield. Tuy nhiên, chưa rõ tốc độ kết nối sau khi được khôi phục có cải thiện đồng đều trên toàn lãnh thổ hay không.
Một nguồn tin tại khu vực Donetsk của Ukraine nói với CNN vào sáng thứ Bảy rằng tốc độ kết nối tại địa phương vẫn bị giới hạn ở mức 160 km/giờ.
Theo các quan chức Ukraine, những hạn chế này gây gián đoạn đối với các loại vũ khí quân sự di chuyển ở tốc độ cao, cản trở hoạt động của máy bay không người lái đánh chặn trong việc đối phó các cuộc tấn công của Nga, đồng thời làm đảo lộn hoạt động quân sự tại nhiều khu vực trên tiền tuyến.
Ông Trump cùng một số quan chức cấp cao trong chính quyền phủ nhận đã ra lệnh hạn chế việc Ukraine sử dụng Starshield, nhưng không đưa ra lời giải thích rõ ràng về những gì thực sự đã xảy ra. Đầu tuần này, ông Trump nói mình không liên quan đến quyết định đó.
Tỷ phú Elon Musk cũng phủ nhận việc đơn phương hành động. Trong một bài đăng trên mạng xã hội, ông cho biết: “Mọi giới hạn về tốc độ hoặc mức độ sử dụng đều do quân đội Mỹ quyết định và cuối cùng là Tổng thống Mỹ”.
Trong bài đăng hôm thứ Bảy, ông Musk cáo buộc quân đội Ukraine vi phạm điều khoản sử dụng Starlink thương mại khi dùng dịch vụ này cho “các cuộc tấn công bằng UAV nhằm sát hại con người”.
“Lỗ hổng đó đã được khép lại vào tuần trước”, Musk viết, đồng thời khẳng định Starshield là một hệ thống riêng biệt do chính phủ Mỹ kiểm soát.
Musk cũng nhấn mạnh mức độ phụ thuộc của Ukraine vào dịch vụ này, cho rằng Starlink “vẫn đóng vai trò thiết yếu đối với hoạt động phòng thủ của Ukraine”. Ông tuyên bố nếu Starlink bị tắt, “tuyến đầu của Ukraine sẽ sụp đổ ngay lập tức”.
Cố vấn của Tổng thống Zelensky, ông Serhiy Beskrestnov, bác bỏ cáo buộc Ukraine sử dụng dịch vụ thương mại để sát hại người khác. Ông cho rằng các giới hạn tốc độ cùng việc dịch vụ không khả dụng trên lãnh thổ Nga khiến Ukraine “không thể sử dụng Starlink thương mại về mặt kỹ thuật” cho các cuộc tấn công tầm trung và tầm xa vào lãnh thổ Nga.
Các chuyên gia nhận định trong ngắn hạn, bất kỳ sự gián đoạn hoặc hạn chế nào khác đối với những hệ thống do Mỹ hậu thuẫn cũng có thể giáng đòn rất nặng vào Ukraine. Về dài hạn, các đồng minh châu Âu nhiều khả năng sẽ tăng đầu tư để phát triển hệ thống riêng nhằm hỗ trợ Kiev.
“Tôi nghĩ người Ukraine có lẽ không ngờ Mỹ lại có thể đi xa đến mức này, phản bội họ nhiều đến vậy. Bởi những gì Mỹ đang làm không đơn thuần là một hành động từ thiện… Ukraine đang trả tiền cho dịch vụ này”, ông Bergmann nói khi đề cập hợp đồng Starshield và các thương vụ mua tên lửa đánh chặn Patriot của Kiev.
Ông Bergmann cho rằng cách hành xử của chính quyền Mỹ còn kéo theo hệ quả rộng lớn hơn đối với uy tín của nước này với tư cách nhà cung cấp công nghệ và thiết bị quốc phòng.
Chính trị: Tiếp thêm hy vọng cho ông Putin
Theo các nhà phân tích, rạn nứt giữa Mỹ và Ukraine còn gây ra những hệ quả địa chính trị rộng lớn hơn, thậm chí có thể trở thành món quà cho nỗ lực chiến tranh của Điện Kremlin.
Căng thẳng hiện nay diễn ra sau một loạt động thái gây tranh cãi của chính quyền ông Trump trong tháng này. Những động thái đó bao gồm việc miễn áp dụng các lệnh trừng phạt mới nhằm vào Nga trước khi chúng có hiệu lực, cũng như đạt thỏa thuận cho phép Nga xuất khẩu dầu diesel.
Trong khi đó, Điện Kremlin đến nay vẫn không nhượng bộ trước những yêu cầu tối đa mà nước này đưa ra để chấm dứt chiến tranh.
Natia Seskuria, nghiên cứu viên cao cấp về Nga và khu vực Á - Âu tại Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia Anh (RUSI), cho rằng việc Washington sẵn sàng gây sức ép chưa từng có đối với Kiev “mang lại cho Nga một niềm hy vọng nhất định rằng nếu tiếp tục cuộc chiến này, cuối cùng quyết tâm của châu Âu cũng sẽ suy yếu”.
John Lough, Giám đốc phụ trách quan hệ đối tác quốc tế tại Trung tâm Chiến lược Á - Âu Mới, cũng đưa ra nhận định tương tự.
“Tôi nghĩ người Nga lúc này hẳn đang khá hài lòng, khi những động thái gần đây đang gây sức ép lên châu Âu. Họ đã khiến ông Trump gây áp lực với Ukraine, phá vỡ cơ chế trừng phạt và không thực hiện dự luật của Thượng nghị sĩ Lindsey Graham”, ông nói với CNN. “Tất cả chỉ càng làm nổi bật thực tế rằng châu Âu và Mỹ không có cùng lập trường”.
Ông Trump đã trực tiếp gắn việc miễn trừ trừng phạt với việc Nga thả công dân Mỹ Stephen Hubbard, người bị giam giữ tại nước này, dù trước đó ông tuyên bố Washington không phải trao cho Moscow “bất cứ thứ gì để đổi lấy” sự tự do của người này.
Các chuyên gia cho rằng một phần căng thẳng – đặc biệt liên quan đến dầu diesel – có thể dịu xuống sau cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ của Mỹ. Ông Trump đã đổ lỗi cho các cuộc tấn công của Ukraine nhằm vào những nhà máy lọc dầu của Nga là nguyên nhân khiến giá nhiên liệu tăng vọt, thay vì cuộc chiến với Iran.
Tuy nhiên, theo ông Lough, giá nhiên liệu cao và sự thiếu phổ biến của cuộc chiến với Iran sẽ tiếp tục là những vấn đề gây sức ép lên chính quyền ông Trump trong phần còn lại của nhiệm kỳ.
Ông Lough cho rằng các cuộc tấn công mà Ukraine tiếp tục tiến hành nhằm vào các nhà máy lọc dầu của Nga đã khiến Kyiv trở thành “tấm vải đỏ trước mắt con bò” đối với ông Trump.
“Điều đó khiến Ukraine trở thành mục tiêu dễ dàng nếu ông Trump muốn đổ trách nhiệm cho những gì đã xảy ra với Iran sang một bên khác”, ông nhận định.
Theo CNN
