Nghiên cứu mới về đội quân đất nung trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng cho thấy phụ nữ trưởng thành và trẻ em có thể đã tham gia chế tác một phần các tượng binh mã, thách thức quan niệm lâu nay rằng công việc này chủ yếu do đàn ông đảm nhiệm.
Nằm sâu khoảng 5 m dưới lòng đất, gần một trong những thành phố cổ nhất Trung Quốc, là đội quân hàng nghìn tượng chiến binh đất nung có kích thước như người thật.
Nằm cách thành phố Tây An lịch sử khoảng 35 km về phía đông bắc, đội quân này được tạo ra để bảo vệ vị hoàng đế đầu tiên của Trung Quốc là Tần Thủy Hoàng ở thế giới bên kia. Sau khi ông qua đời vào năm 210 trước Công nguyên, đội quân đất nung được chôn cùng trong quần thể lăng mộ.
Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cho thấy một bộ phận tượng chiến binh đất nung có thể chủ yếu được chế tác bởi phụ nữ trưởng thành và trẻ vị thành niên, chứ không chỉ do đàn ông thực hiện như quan niệm trước đây.
“Những phát hiện này thách thức giả định tồn tại lâu nay rằng việc chế tác đội quân đất nung hoàn toàn dựa vào sức lao động của nam giới trưởng thành, đồng thời cung cấp bằng chứng sinh học định lượng đầu tiên cho thấy lực lượng lao động có thành phần đa dạng, bao gồm phụ nữ và trẻ em”, bà Thẩm Tĩnh Nghi viết trong nghiên cứu được công bố ngày 13/10 trên Tạp chí Di sản văn hóa, một tạp chí khoa học bình duyệt.
Bà Thẩm, tác giả liên hệ của nghiên cứu, hiện là phó giáo sư tại Trường Khảo cổ học, Đại học Sơn Đông.
Theo mô hình phân tích của nhóm nghiên cứu, nam giới chiếm khoảng 45% tổng số dấu vân tay được khảo sát, trong khi tỷ lệ của nữ giới là gần 32,7%. Khoảng 22,3% còn lại thuộc về trẻ em dưới 15 tuổi — ngưỡng tuổi trưởng thành theo luật pháp thời nhà Tần.
Trước đây, các nhà khảo cổ học cho rằng hoạt động sản xuất thủ công quy mô lớn dưới triều đại nhà Tần (221-207 trước Công nguyên) chỉ do nam giới trưởng thành đảm nhiệm. Tuy nhiên, giới nghiên cứu chưa có đủ bằng chứng trực tiếp để xác định những người thực sự tạo ra đội quân đất nung.
Năm ngoái, Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc (CCTV) đưa tin các nhà nghiên cứu tại Bảo tàng Di tích Lăng mộ Tần Thủy Hoàng đã sử dụng những thiết bị khoa học hiện đại để phát hiện hơn 100 dấu vân tay trên hơn 40 tượng chiến binh đất nung được khai quật.
Đây là lần đầu tiên dấu vân tay của người chưa thành niên được phát hiện trên các hiện vật thuộc đội quân đất nung. Dù vậy, khi đó, các nghệ nhân chế tác vẫn được cho là chủ yếu là nam giới trưởng thành.
Nhóm của bà Thẩm đã tiếp cận vấn đề theo một hướng khác. Các nhà nghiên cứu phân tích 79 dấu vân tay được bảo tồn tốt trên 36 tượng chiến binh đất nung, tìm thấy tại khu vực T23 thuộc Hố số 1 trong quần thể lăng mộ Tần Thủy Hoàng.
Để phân biệt dấu vân tay của nam giới và nữ giới, nhóm nghiên cứu sử dụng mô hình hỗn hợp Bayes. Phương pháp này cho phép phân tích toàn bộ nhóm dấu vân tay cùng lúc, thay vì cố gắng phân loại từng dấu riêng lẻ.
Các nhà khoa học cũng đối chiếu dấu vân tay cổ đại với dữ liệu dấu vân tay của người hiện đại thuộc nhiều nhóm tuổi và giới tính khác nhau.
Mỗi tượng chiến binh bằng đất nung mang từ một đến năm dấu vân tay riêng biệt. Những dấu vết này xuất hiện rải rác trên nhiều bộ phận của tượng, từ đầu, cánh tay, áo giáp, bàn tay, cổ áo cho đến bàn chân. Theo nhóm nghiên cứu, chúng dường như được để lại ngoài ý muốn trong quá trình chế tác.
Trong số đó, 73 dấu vân tay hình thành trong các công đoạn tạo hình, đúc khuôn và lắp ráp. Sáu dấu còn lại xuất hiện khi những chi tiết trang trí được làm sẵn, chẳng hạn đinh tán trên áo giáp và thắt lưng, được ấn lên bề mặt tượng đất nung.
Các nhà khoa học chụp ảnh dấu vân tay rồi đo chiều rộng trung bình của các đường vân — một chỉ số có xu hướng tăng theo tuổi tác.
Những hiện vật được khai quật ở các khu vực khác, cùng các tài liệu pháp lý như thẻ tre ghi chép luật lệ thời nhà Tần, cũng củng cố lập luận của bà Thẩm.
Trong cuốn sách Artisans in Early Imperial China xuất bản năm 2007, Giáo sư Anthony Barbieri-Low, chuyên gia lịch sử Trung Quốc tại Đại học California, Santa Barbara, đã mô tả chi tiết các nhóm thợ thủ công hoạt động trong giai đoạn này.
Dưới triều đại nhà Tần, các nhà khảo cổ từng phát hiện những dòng chữ khắc trên đồ sơn mài, trong đó có các thuật ngữ da nvzi (phụ nữ trưởng thành), xiao nvzi (nữ giới trẻ tuổi) và xiao nanzi (nam giới trẻ tuổi). Những cách gọi này cho thấy phụ nữ và trẻ em cũng tham gia sản xuất đồ thủ công dưới sự giám sát của nhà nước.
Theo cuốn sách, thuật ngữ xiao nanzi chỉ nam giới có chiều cao dưới 1,5 m, còn xiao nvzi dùng để chỉ nữ giới không cao quá 1,43 m.
Những phụ nữ thuộc nhóm xiao nvzi không được phép ký tên lên sản phẩm thủ công như nhóm da nvzi. Họ chỉ có thể thực hiện những công việc đơn giản hoặc ở vị trí phụ thuộc hơn.
Các phát hiện của nhóm bà Thẩm cho thấy nhóm tượng đất nung được khảo sát có thể đã được chế tác bởi các nghệ nhân nữ và người chưa thành niên. Tuy nhiên, kết quả này chưa chắc phản ánh cơ cấu lao động của toàn bộ dự án xây dựng đội quân đất nung.
“Đơn vị T23 chỉ đại diện cho một khu vực giới hạn trong Hố số 1. Vì vậy, kết quả có thể phản ánh cơ cấu lao động ở một giai đoạn cụ thể hoặc của một nhóm sản xuất nhất định, thay vì toàn bộ dự án”, bà Thẩm viết ở phần cuối nghiên cứu.
Dù còn giới hạn về phạm vi khảo sát, những bằng chứng khảo cổ học và kết quả phân tích này cho thấy số lượng nghệ nhân nữ và người chưa thành niên tham gia chế tác đội quân đất nung có thể lớn hơn nhiều so với nhận định truyền thống.
Các tượng chiến binh đất nung đã nằm dưới lòng đất cùng Tần Thủy Hoàng hơn 2.200 năm.
Năm 1974, một nhóm dân làng phát hiện những hiện vật này khi đào giếng. Từ đó, đội quân đất nung dần được biết đến trên toàn thế giới và trở thành một trong những phát hiện khảo cổ nổi tiếng nhất của Trung Quốc.
Theo SCMP
