Ba điểm nghẽn cản bước Việt Nam làm chủ công nghệ bán dẫn
Ngày 17/11, tại hội thảo “Mô hình chiến lược xây dựng năng lực R&D và tham gia chuỗi giá trị toàn cầu cho công nghiệp bán dẫn Việt Nam”, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh bán dẫn không còn đơn thuần là ngành sản xuất linh kiện phần cứng mà đã trở thành nền tảng vật lý quyết định năng lực phát triển các công nghệ chiến lược như trí tuệ nhân tạo (AI), điện toán đám mây, Internet vạn vật (IoT), mạng viễn thông 5G, 6G, công nghệ lượng tử và an ninh mạng.
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, cạnh tranh trong lĩnh vực bán dẫn hiện là cuộc cạnh tranh toàn cầu. Nếu không chủ động phát triển công nghệ bán dẫn, Việt Nam sẽ phụ thuộc vào phần cứng bên ngoài khi triển khai các công nghệ chiến lược.
Ông dẫn chứng có một số loại chip chúng ta đã tự thiết kế và phát triển được, nhưng khâu sản xuất vẫn phải thực hiện ở nước ngoài do Việt Nam chưa có nhà máy chế tạo chip. Điều này đồng nghĩa với việc vẫn tồn tại những rủi ro mà chúng ta chưa thể kiểm soát.
"Chỉ khi tự chủ được cả khâu thiết kế và sản xuất chip, chúng ta mới có thể bảo đảm tốt hơn các yêu cầu về an toàn, an ninh”, Thứ trưởng nhấn mạnh.
Đánh giá về năng lực hiện tại, lãnh đạo Bộ Khoa học và Công nghệ ghi nhận Việt Nam đã có những bước khởi đầu đáng chú ý trong nghiên cứu và phát triển (R&D) bán dẫn. Một số doanh nghiệp công nghệ số trong nước như Viettel, FPT đã tham gia thiết kế vi mạch, phát triển các dòng chip 5G, chip IoT.
Đáng chú ý, Viettel đã thiết kế được chip sử dụng trong trạm gốc 5G. Trong năm 2025, doanh nghiệp này sản xuất được 5.200 trạm gốc để triển khai phủ sóng 5G.
Tuy nhiên, để chuyển từ những kết quả bước đầu sang năng lực làm chủ công nghệ và phát triển sản phẩm thương mại, Việt Nam vẫn phải đối mặt với 3 điểm nghẽn lớn.
Thứ nhất là rào cản về chi phí hạ tầng R&D và sản xuất thử nghiệm. Đặc thù ngành bán dẫn đòi hỏi vốn đầu tư ban đầu rất lớn, từ phòng sạch, thiết bị đo kiểm đến chi phí đưa thiết kế ra các nhà máy đúc chip quốc tế để chế tạo thử nghiệm.
Đây là những khoản đầu tư vượt quá khả năng tài chính của phần lớn trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp khởi nghiệp nếu hoạt động đơn lẻ. Nếu Nhà nước không tham gia chia sẻ chi phí hạ tầng, nhiều ý tưởng nghiên cứu có nguy cơ chỉ dừng ở mô phỏng hoặc kết quả học thuật mà không thể phát triển thành sản phẩm thực tế.
Thứ hai là thiếu hụt nhân lực tinh hoa, đặc biệt là đội ngũ tổng công trình sư và kỹ sư trưởng có kinh nghiệm thực tế qua nhiều chu kỳ thiết kế, chế tạo và hoàn thiện sản phẩm.
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, Việt Nam cần những chuyên gia từng trải qua cả thành công lẫn thất bại trong quá trình phát triển chip ở nước ngoài để trở về dẫn dắt các nhóm nghiên cứu trong nước, giải quyết những bài toán thiết kế vi mạch phức tạp.
Thứ ba là độ trễ và thiếu linh hoạt trong cơ chế tài chính dành cho R&D công nghệ lõi. Một con chip từ thiết kế đến thương mại hóa phải trải qua nhiều vòng thử nghiệm, trong đó có những lần thất bại là khó tránh khỏi.
Do đó, cơ chế quản lý tài chính, đấu thầu mua sắm thiết bị đặc thù và nghiệm thu nhiệm vụ khoa học và công nghệ cần có không gian chấp nhận rủi ro có kiểm soát. Đây là điều kiện để nhà khoa học và doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào những công nghệ khó, có độ rủi ro cao nhưng mang lại giá trị chiến lược.
Chọn chip chuyên dụng, lấy doanh nghiệp làm trung tâm
Để tháo gỡ các điểm nghẽn, Bộ Khoa học và Công nghệ xác định ba nhóm định hướng trọng tâm nhằm chuyển dịch từ gia công, lắp ráp sang làm chủ công nghệ lõi và tham gia các phân khúc có giá trị gia tăng cao.
Trước hết, Việt Nam cần lựa chọn hướng đi phù hợp, tập trung nguồn lực R&D vào những phân khúc bán dẫn ngách gắn với các công nghệ chiến lược thay vì cạnh tranh trực diện với những tập đoàn lớn trên thị trường chip đa dụng tiên tiến.
Các dòng sản phẩm được ưu tiên gồm chip AI tại biên, chip IoT, chip công suất bán dẫn, chip sử dụng vật liệu bán dẫn hợp chất phục vụ năng lượng xanh và thiết bị viễn thông 5G, 6G.
Theo Thứ trưởng Lê Xuân Định, lợi thế của Việt Nam trong những phân khúc này nằm ở khả năng tối ưu thuật toán, kiến trúc thiết kế thông minh và tùy biến sản phẩm theo những bài toán ứng dụng cụ thể.
Định hướng thứ hai là cải cách cơ chế tài chính khoa học và công nghệ theo hướng đặt hàng từ nhu cầu thực tiễn, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu và lấy doanh nghiệp làm trung tâm.
“Muốn có sản phẩm thì phải lấy doanh nghiệp làm trung tâm, phải xuất phát từ yêu cầu của doanh nghiệp chứ không phải từ nhu cầu của viện nghiên cứu, trường đại học”, ông nhấn mạnh.
Định hướng thứ ba là phát triển nhân lực R&D chất lượng cao gắn với dự án thực tế. Người học không chỉ được đào tạo lý thuyết mà cần có điều kiện thực hành trên thiết bị, quy trình chế tạo và đo kiểm thực tế. Việt Nam cũng cần có chính sách thu hút chuyên gia, tổng công trình sư và nhà khoa học người Việt Nam ở nước ngoài tham gia dẫn dắt các trung tâm R&D trong nước.
Một giải pháp đáng chú ý là Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ đưa vào vận hành Trung tâm Quốc gia Hỗ trợ sản xuất thử chip bán dẫn.
6 khoảng trống cần lấp đầy để tham gia chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu
Ở góc độ nghiên cứu và đề xuất mô hình phát triển, PGS.TS Nguyễn Ái Việt, Viện trưởng Viện Công nghệ và Giáo dục Trí tuệ mới Tạo sinh (IGNITE) cho rằng Việt Nam đã có chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn nhưng đang tồn tại khoảng trống đáng kể giữa mục tiêu và năng lực thực thi.
Ông đề xuất mô hình phát triển công nghiệp bán dẫn C=SET+1, trong đó C là chip chuyên dụng (Chip), E là công nghiệp điện tử (Electronics), T là nguồn nhân lực (Talent) và S là các giải pháp bổ trợ nhằm đưa Việt Nam trở thành điểm đến của nhà đầu tư, nhà khoa học và hoạt động chuyển giao công nghệ quốc tế.
Theo mô hình này, Việt Nam cần ưu tiên phát triển chip chuyên dụng thay vì cạnh tranh trực tiếp ở phân khúc chip đa dụng vốn đòi hỏi quy mô thị trường và nguồn lực đầu tư rất lớn. Đồng thời, phát triển công nghiệp điện tử để tạo thị trường tiêu thụ, đào tạo nhân lực cho cả sản xuất và R&D, thu hút đầu tư có chọn lọc và tiếp nhận tri thức, công nghệ từ bên ngoài.
PGS.TS Nguyễn Ái Việt dẫn mục tiêu trong chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn đến năm 2050, gồm hình thành 100 doanh nghiệp thiết kế, một nhà máy chế tạo chip bán dẫn quy mô nhỏ, 10 cơ sở đóng gói và kiểm thử; phát triển các doanh nghiệp sản xuất chip chuyên dụng cho một số ngành, lĩnh vực.
Ngành bán dẫn được kỳ vọng đạt doanh thu hơn 25 tỷ USD mỗi năm, ngành điện tử đạt 225 tỷ USD, với giá trị gia tăng từ 10-15%. Việt Nam cũng đặt mục tiêu đào tạo 50.000 kỹ sư, cử nhân bán dẫn và trở thành trung tâm nhân lực bán dẫn toàn cầu.
Tuy nhiên, theo ông Việt, khoảng trống thực thi hiện nay thể hiện ở 6 vấn đề: chưa xác định rõ danh mục sản phẩm ưu tiên; thiếu chủ thể điều phối và chịu trách nhiệm đến cùng; chưa khai thác hiệu quả đội ngũ nghiên cứu, kỹ sư và kỹ thuật viên; thiếu cơ chế phát triển hạ tầng dùng chung; thiếu nguồn vốn cho nghiên cứu, chế tạo mẫu và sản xuất thử; đặc biệt là thiếu khách hàng và đơn hàng đầu tiên cho sản phẩm chip trong nước.
Ông cho rằng nếu không giải quyết được bài toán thị trường, sản phẩm nghiên cứu khó có thể đi đến thương mại hóa. Doanh nghiệp trong nước cần đầu tư đáp ứng tiêu chuẩn, hợp chuẩn sản phẩm và kết nối với chuỗi cung ứng toàn cầu thay vì chỉ phát triển sản phẩm trong phạm vi khép kín.
Một vấn đề khác được PGS.TS Nguyễn Ái Việt nhấn mạnh là cần thay đổi tư duy đầu tư phòng thí nghiệm. Thay vì tập trung mua sắm thiết bị, Việt Nam cần đầu tư vào năng lực và con người, công khai hạ tầng hiện có, thúc đẩy sử dụng chung để tránh lãng phí và trùng lặp.
Ông cũng đề xuất mở rộng mô hình liên kết truyền thống ba nhà (Nhà nước, nhà trường, doanh nghiệp) thành hệ sinh thái năm nhà, bổ sung nhà khoa học và nhà phát triển hạ tầng đổi mới sáng tạo. Theo đó, nhà khoa học đóng vai trò chủ động đề xuất hướng nghiên cứu và tìm kiếm đối tác doanh nghiệp phù hợp; nhà phát triển hạ tầng tạo không gian kết nối thường xuyên giữa viện, trường, doanh nghiệp và nhà đầu tư.
Về định hướng đột phá, lãnh đạo Viện IGNITE cho rằng Việt Nam cần tập trung vào 2 năng lực cốt lõi: năng lực R&D và năng lực tham gia chuỗi giá trị toàn cầu.
"Trong đó, R&D phải tạo ra nhân lực, công nghệ, tài sản trí tuệ và sản phẩm; còn năng lực tham gia chuỗi giá trị phải gắn với lựa chọn phân khúc có lợi thế, xác định thị trường và khách hàng, thu hút đầu tư, đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế", ông Ái Việt nói.
Tại hội thảo, ông Nguyễn Hoàng Giang, Phó Trưởng ban Chính sách, Chiến lược Trung ương, cũng nhấn mạnh yêu cầu chuyển hóa các chủ trương, chính sách phát triển bán dẫn thành năng lực công nghệ, sản phẩm cụ thể và đóng góp trực tiếp cho tăng trưởng kinh tế.
Ông nhìn nhận Việt Nam đã có những bước tiến ban đầu trong phát triển công nghiệp bán dẫn; từng bước hình thành đội ngũ kỹ sư thiết kế vi mạch, các cơ sở nghiên cứu, đào tạo, doanh nghiệp và những dự án đầu tư trong lĩnh vực bán dẫn.
"Tuy nhiên, năng lực nghiên cứu và phát triển, khả năng phát triển sản phẩm công nghệ, quy mô doanh nghiệp trong nước và mức độ tham gia vào các công đoạn có giá trị gia tăng cao vẫn còn những hạn chế, thách thức cần được nhận diện đầy đủ", ông Giang nói.
Để có những lựa chọn chiến lược phù hợp, trước hết cần đánh giá thực chất năng lực hiện có, xác định đúng lợi thế, khoảng cách công nghệ và cơ hội của Việt Nam trong chuỗi giá trị bán dẫn toàn cầu.
Những ý kiến tại hội thảo cho thấy bài toán của Việt Nam hiện nay không chỉ là thu hút thêm các dự án đầu tư bán dẫn mà quan trọng hơn là xây dựng năng lực R&D nội sinh, tạo ra sản phẩm có thị trường và hình thành hệ sinh thái đủ sức tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu. Đây cũng là điều kiện để ngành bán dẫn trở thành một động lực thực chất cho năng lực tự chủ công nghệ và sức cạnh tranh của nền kinh tế.
Chuyển từ đầu tư thiết bị sang đầu tư năng lực và con người
Theo thông tin được Thứ trưởng Lê Xuân Định chia sẻ tại hội thảo, các chính sách mới triển khai theo Luật Công nghệ cao và Nghị định 260 về phát triển công nghệ chiến lược sẽ mở rộng hỗ trợ cho hoạt động nghiên cứu, thử nghiệm và phát triển sản phẩm.
Đáng chú ý, sản phẩm công nghệ chiến lược như chip bán dẫn có thể được hỗ trợ đến 100% chi phí thử nghiệm trong nước và quốc tế. Các chuyên gia, nhà khoa học tham gia công nghệ chiến lược cũng được hưởng những chính sách ưu đãi về thu nhập.
Thứ trưởng dẫn chứng cơ chế mới cho phép mức chi trả đối với tổng công trình sư và nhà khoa học có thể lên tới 300 triệu đồng mỗi tháng. Các nhiệm vụ công nghệ chiến lược được chia thành những mốc đánh giá cụ thể (milestone), gắn với kinh phí và chỉ số đầu ra. Nếu không đạt yêu cầu, nhiệm vụ có thể được dừng để tập trung nguồn lực cho hướng nghiên cứu khác.
Theo ông, đây là cách tiếp cận mới, tiệm cận thông lệ quốc tế trong tổ chức thực hiện các nhiệm vụ công nghệ chiến lược, tạo điều kiện để Việt Nam tập trung nguồn lực vào những sản phẩm có khả năng thương mại hóa.