4 nguyên nhân khiến chậm giải ngân ngân sách KHCN
Sáng 12/11, tại phiên chất vấn, đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn Nghệ An) nêu thực trạng giải ngân ngân sách dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn chậm.
Theo đại biểu, năm 2026, ngân sách nhà nước bố trí 95.000 tỷ đồng cho các lĩnh vực này, nhưng đến hết tháng 10 mới giải ngân được hơn 42%. Nếu tính trên tổng nguồn vốn hơn 104.000 tỷ đồng, tỷ lệ thực chi chỉ đạt khoảng 1/5. Đáng chú ý, hơn 18.000 tỷ đồng chưa được phân bổ chi tiết và hơn 8.000 tỷ đồng được đề nghị hoàn trả hoặc hủy dự toán.
Từ thực tế này, đại biểu Hoàng Minh Hiếu đề nghị Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân làm rõ nguyên nhân khiến tiến độ giải ngân chậm, đồng thời giải trình cơ sở đề xuất tăng ngân sách dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số lên 120.000 tỷ đồng trong năm 2027.
Trả lời chất vấn của đại biểu, Bộ trưởng Vũ Hải Quân tập trung trao đổi về tình trạng giải ngân ngân sách dành cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số còn chậm, Bộ trưởng thẳng thắn chỉ ra 4 nguyên nhân chính, đồng thời cho biết Bộ đang triển khai các giải pháp nhằm tháo gỡ vướng mắc trong quá trình phân bổ và sử dụng nguồn lực.
Nguyên nhân đầu tiên là quy mô ngân sách dành cho lĩnh vực khoa học và công nghệ tăng đột biến. Trước đây, lĩnh vực này chủ yếu được bố trí kinh phí chi thường xuyên, với mức trung bình khoảng 12.000 tỷ đồng mỗi năm.
Hiện nay, phạm vi ngân sách đã mở rộng, bao gồm cả chi thường xuyên và chi đầu tư cho khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số. Tổng kinh phí dành cho các lĩnh vực này tăng gấp 7 lần so với trước đây.
Quy mô và phạm vi nguồn vốn tăng nhanh tạo thêm áp lực đối với công tác tổ chức thực hiện, phân bổ và giải ngân, nhất là khi năng lực triển khai ở các đơn vị chưa kịp thích ứng.
Nguyên nhân thứ hai là độ trễ trong hoàn thiện thể chế, chính sách pháp luật. Nghị quyết 57-NQ/TW được ban hành tháng 12/2024, nhưng quá trình xây dựng các quy định cụ thể hóa chủ trương này cần thời gian. Nhiều cơ chế, chính sách mới chỉ bắt đầu có hiệu lực từ cuối năm 2025 hoặc năm 2026, ảnh hưởng đến tiến độ triển khai nhiệm vụ và giải ngân.
Thứ ba, phương thức xác định nhiệm vụ khoa học và công nghệ đang thay đổi căn bản. Nếu trước đây nhiệm vụ chủ yếu xuất phát từ đề xuất của nhà khoa học thì hiện nay phải bắt đầu từ các bài toán thực tiễn, với sự tham gia của doanh nghiệp, viện nghiên cứu và trường đại học.
Theo Bộ trưởng, cách tiếp cận mới đòi hỏi quá trình phối hợp, xác định nhu cầu và xây dựng nhiệm vụ phức tạp hơn, dù kinh phí được bố trí nhiều hơn.
Nguyên nhân cuối cùng là năng lực tổ chức thực hiện tại một số địa phương, bộ, ngành và đơn vị còn hạn chế. Bộ trưởng cũng đề cập tâm lý e ngại, chưa thực sự quyết liệt khi triển khai các nhiệm vụ mới. Đây là vấn đề khó, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ sử dụng nguồn lực dành cho khoa học, công nghệ.
Bộ KH&CN tăng hướng dẫn, xây dựng hệ thống thẩm định trực tuyến
Về trách nhiệm trong quá trình phân bổ dự toán, Bộ trưởng Vũ Hải Quân cho biết đây là quy trình có sự tham gia của nhiều bên.
Các địa phương, bộ, ngành xây dựng dự toán và gửi về Bộ Khoa học và Công nghệ tổng hợp. Sau khi rà soát sơ bộ, Bộ chuyển dự toán sang Bộ Tài chính để phối hợp phân bổ kinh phí cho các đơn vị.
Như vậy, trách nhiệm liên quan đến tiến độ và chất lượng phân bổ ngân sách trước hết thuộc về đơn vị lập dự toán, đồng thời có vai trò tổng hợp, rà soát của Bộ Khoa học và Công nghệ và trách nhiệm phân bổ của Bộ Tài chính.
Bộ trưởng thừa nhận quá trình tổng hợp, rà soát và phân bổ dự toán có thể còn chậm, trong đó có trách nhiệm của Bộ Khoa học và Công nghệ.
Để khắc phục, Bộ đang triển khai 3 giải pháp.
Trước hết, tăng cường làm việc trực tiếp với các địa phương để hướng dẫn lập và đề xuất dự toán. Bộ đã tổ chức nhiều cuộc họp trực tuyến với giám đốc các Sở Khoa học và Công nghệ nhằm hỗ trợ tháo gỡ khó khăn ngay từ khâu xây dựng đề xuất.
Thứ hai, phát triển hệ thống thông tin phục vụ lập và thẩm định dự toán trực tuyến. Theo đó, các địa phương, bộ, ngành có thể lập dự toán trên hệ thống; Bộ Khoa học và Công nghệ thực hiện hướng dẫn, thẩm định trực tuyến.
Cách làm này được kỳ vọng rút ngắn thời gian trao đổi, bổ sung thông tin qua lại, đồng thời nâng cao chất lượng hồ sơ dự toán.
Thứ ba, đặt hiệu quả sử dụng ngân sách lên hàng đầu. Bộ trưởng cho biết áp lực giải ngân rất lớn, đặc biệt trong bối cảnh cộng đồng doanh nghiệp và doanh nghiệp khởi nghiệp đổi mới sáng tạo đang cần nguồn kinh phí để phát triển công nghệ.
Tuy nhiên, áp lực giải ngân không thể trở thành lý do để chi ngân sách bằng mọi giá. Theo Bộ trưởng, yêu cầu quan trọng hơn là mỗi đồng ngân sách được giải ngân phải gắn với hiệu quả thực chất.
“Chúng tôi cũng không vì áp lực đó mà bằng mọi giá giải ngân các khoản kinh phí”, Bộ trưởng Vũ Hải Quân nhấn mạnh.
