Công nghiệp vật liệu giữ vị trí nền tảng trong nền kinh tế
Chiều 24/9, tại Hội thảo tuyên truyền, phổ biến, quán triệt Kết luận số 83-KL/TW của Bộ Chính trị về phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam, ông Phan Xuân Thủy cho biết công nghiệp vật liệu giữ vị trí đặc biệt trong nền kinh tế, là đầu vào của sản xuất công nghiệp, xây dựng kết cấu hạ tầng, năng lượng, điện tử, bán dẫn, quốc phòng, an ninh và nhiều ngành công nghệ cao.
Năng lực nghiên cứu, sản xuất và làm chủ công nghệ lõi trong lĩnh vực vật liệu có mối quan hệ trực tiếp với sức cạnh tranh của doanh nghiệp và năng lực tự chủ chiến lược của quốc gia. Do đó, phát triển công nghiệp vật liệu không chỉ là vấn đề riêng của một ngành mà còn liên quan đến mô hình tăng trưởng, cơ cấu công nghiệp và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.
Tuy nhiên, theo ông Phan Xuân Thủy, kết quả đạt được chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển. Hoạt động sản xuất còn phụ thuộc nhiều vào khai thác tài nguyên, tiêu hao năng lượng và tạo ra giá trị gia tăng thấp. Năng lực làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế, trong khi nhiều loại vật liệu chất lượng cao, vật liệu công nghệ cao và vật liệu đặc chủng vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu.
Bên cạnh đó, liên kết giữa nghiên cứu, đào tạo và sản xuất chưa chặt chẽ; chưa hình thành được những doanh nghiệp nòng cốt đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị.
Chuyển trọng tâm sang làm chủ công nghệ vật liệu
Theo Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, Kết luận số 83-KL/TW xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có yếu tố quyết định đối với năng lực tự chủ chiến lược, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ công nghệ lõi.
"Tinh thần xuyên suốt là chuyển từ khai thác lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu; từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao", ông Phan Xuân Thủy nhấn mạnh.
Ông cho rằng nhận thức này cần được thể hiện trong xây dựng chiến lược, hoàn thiện thể chế, phân bổ nguồn lực, tổ chức nghiên cứu, đào tạo nhân lực và thu hút đầu tư.
Trao đổi về định hướng phát triển đồng bộ ba nhóm vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai, lãnh đạo Ban Tuyên giáo Trung ương cho rằng đối với vật liệu cơ bản, cần hiện đại hóa sản xuất, nâng cao chất lượng, tiết kiệm tài nguyên và năng lượng.
Với vật liệu chiến lược, cần ưu tiên chế biến sâu và làm chủ công nghệ, tập trung vào các lĩnh vực như vật liệu bán dẫn, đất hiếm, vật liệu pin, vật liệu từ, hợp kim đặc chủng và vật liệu phục vụ quốc phòng, an ninh.
Ông Phan Xuân Thủy dẫn các mốc quan trọng được xác định trong Kết luận số 83, như năm 2026 ban hành Chiến lược quốc gia phát triển công nghiệp vật liệu; năm 2027 hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về ngành vật liệu; đến năm 2028 phấn đấu hình thành từ 3 đến 5 trung tâm nghiên cứu vật liệu quốc gia.
Đến năm 2030, mục tiêu đặt ra là làm chủ một số công nghệ chế biến sâu đất hiếm, vật liệu bán dẫn, vật liệu pin và phấn đấu tỷ lệ nội địa hóa một số vật liệu chiến lược đạt 50%.
Nguy cơ tụt hậu về công nghệ vật liệu khi phụ thuộc nhập khẩu
Trình bày báo cáo về định hướng phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam trong thời gian tới, TS Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương cho rằng ngành công nghiệp vật liệu đang đứng trước những thách thức lớn về năng lực tự chủ, công nghệ và phát triển bền vững.
Ông Hùng chỉ ra phần lớn vật liệu bán dẫn, vật liệu điện tử, vật liệu hàng không vũ trụ, vật liệu y sinh cao cấp, vật liệu từ tính, vật liệu pin thế hệ mới, hợp kim đặc chủng và nhiều loại vật liệu chiến lược khác vẫn phải nhập khẩu.
Trong khi đó, một số ngành sản xuất vật liệu truyền thống còn tiêu hao nhiều năng lượng, sử dụng tài nguyên chưa hiệu quả và phát thải lớn. Các ngành này đồng thời phải đối mặt với yêu cầu ngày càng khắt khe về bảo vệ môi trường, giảm phát thải carbon và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh của thị trường quốc tế.
Những hạn chế trên làm gia tăng nguy cơ tụt hậu về công nghệ vật liệu, phụ thuộc vào nguồn cung vật liệu chiến lược từ bên ngoài và chưa tham gia được các phân khúc có giá trị gia tăng cao trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Tại Hội thảo, đại diện Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương chỉ ra một trong những định hướng được nêu trong báo cáo là xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng trong tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
Theo đó, công nghiệp vật liệu được xem là yếu tố đầu vào và điều kiện tiên quyết phục vụ phát triển các lĩnh vực thiết yếu, sản phẩm công nghệ chiến lược, góp phần xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ và tự cường.
Báo cáo đồng thời nhấn mạnh yêu cầu phát triển công nghiệp vật liệu có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải, tập trung theo ba nhóm chính: vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai.
Báo cáo đề xuất công nghiệp vật liệu phải chuyển mạnh từ khai thác nguyên liệu thô sang chế biến sâu trên cơ sở làm chủ công nghệ, nâng cao giá trị gia tăng trong chuỗi sản xuất trong nước.
Đối với khoáng sản chiến lược, cần quản lý theo chuỗi giá trị, bao gồm các khâu từ thăm dò, điều tra, quy hoạch, khai thác đến tinh chế, sản xuất vật liệu ứng dụng, tái chế và dự trữ.
Việc quản lý xuyên suốt chuỗi giá trị được đặt trong định hướng nâng cao hiệu quả sử dụng tài nguyên, tăng cường năng lực chế biến và sản xuất trong nước, từng bước nâng cao khả năng làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao.
Cùng với đó, phát triển công nghiệp vật liệu cần dựa trên nền tảng khoa học và công nghệ, tiêu chuẩn, nguồn nhân lực chất lượng cao và doanh nghiệp quốc gia làm trụ cột.
Báo cáo xác định vai trò của các chủ thể trong hệ sinh thái phát triển công nghiệp vật liệu, trong đó cơ sở đào tạo là nền tảng nghiên cứu, khu vực FDI là cầu nối liên kết và chuyển giao công nghệ, còn doanh nghiệp quốc gia là trung tâm dẫn dắt.
