Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump rằng Washington có thể bắt kịp Trung Quốc về nguồn cung đất hiếm chỉ trong 10 tháng bị giới chuyên gia đánh giá là thiếu thực tế. Với hàng chục năm đầu tư và xây dựng chuỗi cung ứng, Bắc Kinh vẫn nắm lợi thế áp đảo mà Mỹ khó có thể san lấp trong thời gian ngắn.
Tổng thống Mỹ Donald Trump hôm 17/11 tuyên bố Washington đang đẩy mạnh sản xuất đất hiếm ở quy mô chưa từng có và có thể bắt kịp Trung Quốc trong vòng 10 tháng. Tuy nhiên, các chuyên gia trong ngành cho rằng mục tiêu này quá tham vọng, bởi Mỹ không chỉ thiếu năng lực khai thác mà còn phụ thuộc sâu sắc vào Trung Quốc trong các khâu chế biến, sản xuất vật liệu và chế tạo sản phẩm công nghệ sử dụng đất hiếm.
Jack Lifton, đồng chủ tịch Viện Khoáng sản Thiết yếu (Critical Minerals Institute), tổ chức nghiên cứu quốc tế về lĩnh vực khoáng sản chiến lược, nhận định Mỹ sẽ không thể bắt kịp Trung Quốc về khai thác, chế biến đất hiếm hay sản xuất các sản phẩm đầu cuối ứng dụng loại khoáng sản này trong 10 tháng tới, thậm chí cả 10 năm nữa.
Theo ông Lifton, phát biểu của Tổng thống Trump chủ yếu mang tính phô trương ngoại giao. Chính quyền Mỹ vẫn chưa xây dựng được lộ trình đủ khả thi để giúp nước này tự chủ trong sản xuất các sản phẩm sử dụng đất hiếm trong vòng một thập kỷ tới.
Trong cuộc gặp gỡ báo chí bên lề cuộc họp của các nhà lãnh đạo Đối thoại An ninh Bốn bên (Quad) tại Manila, khi được hỏi muốn gửi thông điệp gì tới Trung Quốc, ông Trump khẳng định Mỹ đang sản xuất đất hiếm với quy mô chưa từng có.
“Chúng ta sẽ bắt kịp họ trong vòng 10 tháng, theo như họ nói”, ông Trump tuyên bố, nhưng không nêu rõ “họ” là ai. Tổng thống Mỹ nhấn mạnh mọi thứ Washington cần sẽ được đáp ứng trong khoảng thời gian này và Mỹ đang đạt sản lượng rất lớn đối với đất hiếm.
Dù vậy, các nhà phân tích trong ngành công nghiệp khoáng sản cho rằng dự báo trên không phản ánh đúng khoảng cách năng lực giữa hai nền kinh tế.
David Abraham, chuyên gia tư vấn cấp cao tại Materium Strata, công ty chuyên tư vấn về chuỗi cung ứng khoáng sản thiết yếu, ví von nỗ lực của Mỹ giống như việc đưa một nhóm trẻ em thi đấu bóng rổ với các cầu thủ NBA.
“Những đứa trẻ rồi sẽ tiến bộ và có thể đạt đến trình độ đó. Nhưng dù giỏi đến đâu, chúng cũng không thể giành chiến thắng ngay ngày mai”, ông Abraham nhận xét.
Đất hiếm sẽ là chủ đề nóng tại hội nghị APEC ở Thâm Quyến
Tuyên bố của ông Trump được đưa ra chỉ hai ngày trước cuộc gặp dự kiến với Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến. Dòng chảy xuất khẩu đất hiếm từ Trung Quốc sang Mỹ được dự báo là một trong những vấn đề quan trọng trong chương trình nghị sự, bởi đây vẫn là mối quan ngại lớn của Washington.
Sản lượng khai thác đất hiếm của Mỹ đã tăng 12%, lên mức ước tính 51.000 tấn trong năm 2025. Tuy nhiên, nước này vẫn phụ thuộc đáng kể vào Trung Quốc đối với các hợp chất và kim loại đất hiếm. Trong giai đoạn 2021-2024, hàng nhập khẩu từ Trung Quốc chiếm 71% tổng lượng nhập khẩu các sản phẩm này của Mỹ.
Đáng chú ý, Trung Quốc hiện là nguồn cung duy nhất cho một số loại đất hiếm nặng mà Mỹ nhập khẩu. Đây là nhóm khoáng sản có vai trò đặc biệt quan trọng trong các ứng dụng quân sự.
Ông Lifton cho rằng ngành công nghiệp sản xuất các sản phẩm ứng dụng đất hiếm của Mỹ hiện vẫn đang ở giai đoạn sơ khai. Ông không hình dung được ngành này có thể sớm đạt đến quy mô đủ lớn để hoạt động độc lập với nguồn cung từ Trung Quốc.
Theo chuyên gia này, việc xây dựng một chuỗi cung ứng hoàn chỉnh ngay trên lãnh thổ Mỹ có thể cần thêm cả một thế hệ.
Trong khi đó, ông Abraham cho rằng thách thức của Washington không chỉ nằm ở khả năng tự sản xuất đủ lượng đất hiếm cần thiết, mà còn ở việc bảo đảm một chuỗi cung ứng ổn định và đáng tin cậy.
“Tôi không thấy điều đó có thể xảy ra trong vòng một năm tới”, ông nói.
Trung Quốc hiện giữ vị thế thống trị trong lĩnh vực chế biến đất hiếm toàn cầu. Nhóm khoáng sản này gồm 17 kim loại thiết yếu, đóng vai trò quan trọng trong sản xuất nam châm hiệu suất cao, được sử dụng rộng rãi trong xe cộ, thiết bị điện tử, tua-bin gió và robot.
Theo ông Lifton, lợi thế của Trung Quốc đến từ 25 năm đầu tư liên tục, không chỉ về vốn mà còn ở việc đào tạo đội ngũ nhân lực chuyên môn và phát triển một nền tảng công nghiệp rộng lớn chuyên sản xuất các sản phẩm ứng dụng đất hiếm.
Trong những tháng gần đây, nguồn cung đất hiếm tiếp tục là một trong những đòn bẩy kinh tế quan trọng nhất của Bắc Kinh. Tháng 4 năm ngoái, Trung Quốc áp đặt các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đối với 7 loại đất hiếm nhằm đáp trả các mức thuế quan của Mỹ. Động thái này khiến nhiều nhà máy trên thế giới phải tạm thời đóng cửa, đồng thời phơi bày những điểm yếu sâu sắc trong chuỗi cung ứng toàn cầu.
Các kim loại chiến lược này cũng nằm ở trung tâm thỏa thuận thương mại mong manh giữa Mỹ và Trung Quốc, được hai bên ký kết tại Busan, Hàn Quốc, năm ngoái.
Theo thỏa thuận có thời hạn một năm, Washington giảm thuế đối với một số mặt hàng nhập khẩu từ Trung Quốc và đình chỉ thêm các biện pháp hạn chế thương mại. Đổi lại, Bắc Kinh tạm dừng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm.
Thỏa thuận sau đó được gia hạn thêm hai tháng, đến ngày 10/1/2027.
Washington nhiều lần gây sức ép buộc Bắc Kinh đẩy nhanh việc cung cấp đất hiếm, đồng thời yêu cầu rút ngắn thời gian phê duyệt giấy phép xuất khẩu các khoáng sản chiến lược này.
“Mặc dù chúng tôi vẫn đang nhận được đất hiếm và các sản phẩm phái sinh từ Trung Quốc, nhưng tốc độ cũng như khối lượng giao hàng chưa đạt mức mà chúng tôi mong muốn”, một quan chức cấp cao Mỹ cho biết hôm thứ Sáu.
Theo phân tích của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nhập khẩu các hợp chất và kim loại đất hiếm của Mỹ đã giảm gần 75% sau thỏa thuận Busan. Từ tháng 11/2025 đến tháng 9/2026, lượng nhập khẩu bình quân chỉ đạt 19,3 tấn mỗi tháng.
Quan chức Mỹ nói trên cho biết Tổng thống Trump dự kiến sẽ nêu vấn đề này với Chủ tịch Tập Cận Bình trong cuộc gặp sắp tới.
Về phía Trung Quốc, Bắc Kinh bảo vệ chính sách quản lý khoáng sản của mình, khẳng định nước này luôn áp dụng cách tiếp cận “có trách nhiệm và không phân biệt đối xử”.
Mỹ tìm cách xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm không phụ thuộc Trung Quốc
Nhằm giảm sự phụ thuộc vào Bắc Kinh, chính quyền Tổng thống Trump đã chi hàng tỷ USD cho các dự án khai thác trong nước và ở nước ngoài. Washington cũng mua cổ phần tại một số doanh nghiệp khai khoáng của Mỹ, đồng thời ký kết các thỏa thuận quốc tế nhằm hình thành chuỗi cung ứng không phụ thuộc Trung Quốc.
Mỹ đã thúc đẩy nhiều thỏa thuận song phương và đa phương, trong đó có sáng kiến Diễn đàn Hợp tác Chiến lược về Tài nguyên (Forge) với 55 quốc gia, hướng tới xây dựng các khu vực thương mại khoáng sản ưu đãi.
Bên cạnh đó, liên minh Pax Silica gồm 26 thành viên được thành lập nhằm phát triển chuỗi cung ứng phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI), bao gồm khoáng sản thiết yếu, sản xuất công nghiệp tiên tiến và chất bán dẫn.
Nhóm Quad – cơ chế hợp tác không chính thức giữa Mỹ, Ấn Độ, Nhật Bản và Australia – cũng công bố khuôn khổ Sáng kiến Khoáng sản Thiết yếu trị giá 20 tỷ USD hồi tháng 5.
Những động thái này cho thấy Washington đang tìm cách giảm thiểu rủi ro từ sự phụ thuộc vào nguồn cung Trung Quốc, đặc biệt trong các lĩnh vực có ý nghĩa chiến lược như quốc phòng, năng lượng và công nghệ cao.
Tuy nhiên, việc xây dựng một hệ sinh thái đất hiếm đủ sức cạnh tranh với Trung Quốc không đơn thuần là mở thêm mỏ khai thác hay tăng sản lượng. Mỹ còn phải phát triển năng lực chế biến, đào tạo nhân lực chuyên môn, mở rộng cơ sở sản xuất vật liệu và hình thành mạng lưới khách hàng công nghiệp đủ lớn.
Đó cũng là lý do giới chuyên gia cho rằng tuyên bố bắt kịp Trung Quốc trong 10 tháng của ông Trump khó trở thành hiện thực. Khoảng cách mà Washington phải thu hẹp không chỉ nằm ở sản lượng khai thác, mà còn ở cả một hệ sinh thái công nghiệp được Bắc Kinh xây dựng trong nhiều thập kỷ.
Theo SCMP