Các cuộc đàm phán giữa Trung Quốc, Mỹ và Nga có thể dẫn tới một cam kết kiểm soát việc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong kho vũ khí hạt nhân, như một phần trong chương trình nghị sự rộng hơn về quản trị toàn cầu, các nguồn tin nói với báo South China Morning Post (SCMP).
Ba nước đã trải qua nhiều tuần trao đổi nhằm thống nhất chương trình nghị sự và nghi thức cho cuộc gặp giữa lãnh đạo các bên bên lề Hội nghị cấp cao Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) tại Thâm Quyến vào tuần tới.
Theo các nguồn tin, cuộc chiến Ukraine và vấn đề phi hạt nhân hóa bán đảo Triều Tiên phần lớn đã bị gạt khỏi danh sách những chủ đề có khả năng được đưa ra thảo luận. Thay vào đó, trọng tâm chuyển sang những lĩnh vực có triển vọng đạt đồng thuận, đặc biệt là vai trò của AI trong hệ thống chỉ huy và kiểm soát vũ khí hạt nhân.
Các nhóm công tác cấp chuyên viên đã thảo luận về việc ứng dụng AI trong những hệ thống vũ khí trọng yếu, cũng như khả năng ra tuyên bố chung phản đối mọi cuộc chiến tranh hạt nhân trong tương lai.
Mỹ cũng kiên trì đề xuất đưa vấn đề kiểm soát vũ khí hạt nhân giữa ba nước vào chương trình nghị sự. Tuy nhiên, Trung Quốc từ lâu đã bác bỏ đề xuất này.
Một nguồn tin cho biết Bắc Kinh đã đề xuất thảo luận về tính minh bạch trong lĩnh vực hạt nhân, được xem là phương án nhẹ nhàng hơn so với các cuộc đàm phán toàn diện về ổn định chiến lược.
Theo nguồn tin, Trung Quốc dường như coi tiến triển trong các vấn đề hạt nhân và chiến lược là cách để ổn định tổng thể quan hệ với Mỹ.
Bắc Kinh cũng muốn mọi cuộc thảo luận về Ukraine được tiến hành trực tiếp giữa Mỹ và Nga, trong khi vấn đề bán đảo Triều Tiên nên được trao đổi giữa Mỹ và Triều Tiên.
Vì vậy, quản trị AI trong lĩnh vực vũ khí hạt nhân vẫn là lựa chọn tương đối an toàn, dù đã cũ và không mới mẻ, đồng thời là một kết quả dễ đạt được và phù hợp với các chính sách trước đây, một nguồn tin nhận định.
Bà Heather Williams, nghiên cứu viên cấp cao tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), cho rằng ba nước có thể ra tuyên bố chung khẳng định một cuộc chiến tranh hạt nhân không thể giành chiến thắng và tuyệt đối không được phép xảy ra.
Bà Williams lưu ý ba nước từng nhất trí với cách diễn đạt này khi cùng là thành viên thường trực Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc. “Tuy nhiên, trong cộng đồng nghiên cứu và hoạch định chính sách hạt nhân, cụm từ này có ý nghĩa rất lớn và mang sức nặng đáng kể”.
Việc thông báo trước các vụ phóng tên lửa cũng có thể được đưa ra thảo luận. Trung Quốc từng hứng chịu nhiều chỉ trích vào tháng 7 sau khi thử nghiệm một tên lửa phóng từ tàu ngầm hạt nhân mà không tuân thủ thông lệ thông báo cho các nước khác.
Bà Williams đánh giá một thỏa thuận về vấn đề này là “quả dễ hái nhất” nếu ba bên muốn đạt được một kết quả thực chất.
Trong những năm gần đây, ba cường quốc đôi khi đã cùng bảo trợ các nghị quyết của nhau tại Đại hội đồng Liên hợp quốc về những vấn đề rộng hơn liên quan đến quản trị AI. Đáng chú ý, năm 2024, Mỹ và Trung Quốc cùng bảo trợ các văn kiện của nhau về AI an toàn, bảo mật và đáng tin cậy, cũng như về xây dựng năng lực. Nga khi đó ủng hộ nghị quyết do Trung Quốc đề xuất.
Nga tỏ ra thận trọng hơn Trung Quốc trước những đề xuất áp đặt giới hạn chính thức đối với AI trong hệ thống chỉ huy và kiểm soát hạt nhân. Dù tham gia các cuộc thảo luận rộng hơn về rủi ro của công nghệ này, Moscow vẫn phản đối những cam kết có thể hạn chế quyền tự chủ hành động quân sự và chưa công khai ủng hộ lập trường Mỹ - Trung rằng con người phải duy trì quyền kiểm soát các quyết định sử dụng vũ khí hạt nhân.
Bà Williams cũng cho rằng một thỏa thuận nào đó về việc con người kiểm soát vũ khí hạt nhân, cũng như hệ thống chỉ huy và kiểm soát hạt nhân, có thể là kết quả đạt được từ cuộc gặp.
Bà nói thêm Tổng thống Donald Trump vẫn quyết tâm đạt được một hình thức hợp tác nào đó với hai cường quốc còn lại về “siêu trí tuệ”, nhằm tạo sự khác biệt so với những nỗ lực của chính quyền tiền nhiệm Joe Biden.
Ông Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã thảo luận về siêu trí tuệ hồi tháng 9. Trước đó, năm 2023, cựu Tổng thống Biden cũng đề cập vấn đề con người kiểm soát vũ khí hạt nhân. Khi ấy, các nguồn tin cho biết một thỏa thuận đã ở rất gần nhưng đổ vỡ vào phút chót. Ông Biden và ông Tập tiếp tục đề cập vấn đề này tại Peru năm 2024, song hai bên chỉ đưa ra các tuyên bố riêng rẽ.
Tổng thống Trump từng nói muốn cuộc gặp tập trung vào các vấn đề hạt nhân. Tháng trước, ông tuyên bố: “Chúng tôi sẽ gặp nhau để thảo luận về vũ khí hạt nhân và phi hạt nhân hóa”, đồng thời nói thêm rằng một cuộc họp sẽ được lên lịch dựa trên chủ đề phi hạt nhân hóa, “đó là điều rất tích cực đối với thế giới”.
Hôm 8/11, ông Trump cho biết một trong những cuộc gặp của ông tại Trung Quốc nhiều khả năng sẽ có sự tham gia của cả Tổng thống Nga Vladimir Putin và nhà lãnh đạo Trung Quốc Tập Cận Bình. Ba bên sẽ thảo luận “nhiều vấn đề, trong đó có phi hạt nhân hóa”.
Bắc Kinh nhiều lần khẳng định kho vũ khí hạt nhân của Trung Quốc nhỏ hơn đáng kể so với Mỹ và Nga, đồng thời cho rằng Washington và Moscow cần cắt giảm đáng kể lực lượng hạt nhân của chính họ trước khi Trung Quốc tham gia bất kỳ cuộc đàm phán nào tương tự.
Trung Quốc vẫn duy trì chính sách không sử dụng vũ khí hạt nhân trước và chiến lược hạt nhân tự vệ dựa trên nguyên tắc răn đe tối thiểu.
Một số đề xuất khác được đánh giá có khả năng đạt được thấp hơn nhưng vẫn có thể được đưa ra thảo luận, gồm thỏa thuận cấm các cuộc tấn công mạng hoặc tấn công có sử dụng AI nhằm vào hệ thống chỉ huy, kiểm soát và liên lạc hạt nhân.
Theo bà Williams, Trung Quốc không quan tâm đến các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí hạt nhân, nhưng muốn tìm hiểu những giới hạn nhất định đối với cạnh tranh chiến lược hoặc việc triển khai vũ khí hạt nhân trong không gian.
Iran cũng có thể được đưa vào chương trình nghị sự, khi ông Trump nhiều khả năng muốn có một tuyên bố chung khẳng định Tehran tuyệt đối không được sở hữu vũ khí hạt nhân.
Dù vậy, một nguồn tin mô tả tiến triển trong công tác chuẩn bị cho cuộc đàm phán ba bên vào tuần tới là chậm chạp.
Chỉ còn một tuần nữa là tới Diễn đàn Hợp tác kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC), việc sắp xếp lịch trình có thể trở thành một “trở ngại”, do cả ba nhà lãnh đạo đều có lịch làm việc dày đặc trong các ngày 18-19/11.
Cuộc gặp ba bên, được một số người gọi là hội nghị “G3” của ba cường quốc hạt nhân lớn nhất thế giới, cũng đang thu hút sự chú ý sát sao của các quốc gia khác. Một số cường quốc tầm trung ngày càng lo ngại nguy cơ bị gạt ra ngoài, không có tiếng nói trong quá trình định hình trật tự thế giới mới.
Một nguồn tin cho biết Nhật Bản đặc biệt quan ngại về khả năng ba nhà lãnh đạo sử dụng những ngôn từ gợi liên tưởng đến liên minh thời chiến chống Nhật Bản để mô tả sự hợp tác giữa họ. Mối lo này xuất hiện sau khi ông Trump và ông Tập từng sử dụng cách diễn đạt tương tự trong chuyến thăm cấp nhà nước tới Washington của nhà lãnh đạo Trung Quốc hồi tháng 9.
Tuy nhiên, việc đăng cai một sự kiện đa phương có sự tham dự của cả Tổng thống Mỹ và Tổng thống Nga sẽ giúp Bắc Kinh củng cố vị thế một nhân tố chủ chốt trong quản trị toàn cầu, đồng thời khẳng định vai trò trung tâm ngoại giao quốc tế.
Một nguồn tin khác cho biết phía Trung Quốc muốn cuộc gặp ba bên trở thành một dấu ấn quan trọng trong di sản ngoại giao của Chủ tịch Tập Cận Bình.
Trong khi đó, theo một nguồn tin, sự quan tâm của ông Trump đối với cuộc gặp Tổng thống Putin tại Thâm Quyến ít liên quan đến Ukraine hơn là mong muốn định vị bản thân như nhà lãnh đạo có công mang lại hòa bình hạt nhân.
Một người khác nhận định cơ hội xuất hiện bên cạnh ông Tập và ông Putin có sức hấp dẫn rất lớn đối với Tổng thống Trump, bởi ông ưa chuộng ngoại giao trực tiếp giữa các nhà lãnh đạo và những màn thể hiện địa chính trị gây chú ý. Điều này diễn ra bất chấp những lo ngại trong giới an ninh và ngoại giao Mỹ rằng ông Tập và ông Putin có thể thu được nhiều lợi ích hơn từ cuộc gặp.
Đối với Tổng thống Putin, người đang sa lầy trong cuộc chiến Ukraine, cuộc gặp là cơ hội để tái khẳng định vị thế của bản thân và nước Nga như một nhân tố lớn trên trường quốc tế, bất chấp tình trạng bị phương Tây cô lập, một nguồn tin nhận định.
Theo SCMP
