Kế hoạch thay đổi
Gần đây, nhiều hãng truyền thông cho biết các lãnh đạo doanh nghiệp lớn như BYD, CATL và Xiaomi được cho là nằm trong danh sách dự kiến. Nhưng ngay trước khi ông Tập lên đường, kế hoạch này được cho là đã có thay đổi.
Bloomberg ngày 23/9 - một ngày trước cuộc gặp - dẫn lời một quan chức cấp cao Mỹ giấu tên cho biết ông Tập Cận Bình sẽ không đưa bất kỳ lãnh đạo doanh nghiệp Trung Quốc nào sang Mỹ. Trong khi đó, South China Morning Post đưa tin Bắc Kinh và Washington còn bất đồng về vấn đề đầu tư của Trung Quốc vào Mỹ cũng như việc thành lập “Hội đồng Đầu tư”, khiến kế hoạch ban đầu bị bỏ.
Khi được hỏi về thông tin này, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Trung Quốc Quách Gia Côn chiều 23/9 chỉ nói: “Không có thông tin liên quan”.
“Hội đồng Đầu tư” là một trong hai cơ chế liên chính phủ mà lãnh đạo Trung Quốc và Mỹ thống nhất thành lập trong cuộc gặp tại Bắc Kinh hồi tháng 5; cơ chế còn lại là Hội đồng Thương mại.
Sau vòng đàm phán kinh tế - thương mại mới nhất, phía Mỹ tuyên bố Hội đồng Thương mại đã bắt đầu hoạt động nhưng không đề cập tới Hội đồng Đầu tư. Phía Trung Quốc chỉ cho biết hai bên đã trao đổi về việc “thúc đẩy thương mại và đầu tư song phương”.
CEO Mỹ vẫn đổ về quốc yến
Trong khi sự tham gia của giới doanh nghiệp Trung Quốc ngày càng mờ nhạt, các doanh nghiệp Mỹ lại tỏ ra đặc biệt hào hứng.
Danh sách lãnh đạo doanh nghiệp Mỹ dự tiệc tối do Tổng thống Trump chiêu đãi ông Tập Cận Bình tiếp tục được bổ sung, trong đó có nhà sáng lập Amazon Jeff Bezos, CEO Tesla Elon Musk, Chủ tịch Apple Tim Cook, CEO Nvidia Jensen Huang, CEO OpenAI Sam Altman và nhiều lãnh đạo tập đoàn công nghệ khác. Một số người trong số này cũng từng tham gia đoàn doanh nghiệp Mỹ tháp tùng ông Trump tới Trung Quốc hồi tháng 5.
Sự bất đối xứng trong thành phần tham dự khiến kỳ vọng về một thỏa thuận thương mại hoặc đầu tư lớn được ký kết tại cuộc gặp Trump – Tập phần nào hạ nhiệt. Đồng thời, nó cũng cho thấy Washington và Bắc Kinh có thể đang đặt những kỳ vọng khác nhau vào cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo.
Dù vậy, điều đáng chú ý hơn là sự thay đổi vai trò của doanh nhân Trung Quốc so với chuyến thăm Mỹ trước đây của ông Tập.
11 năm trước: Doanh nhân Trung Quốc đứng giữa sân khấu
Tháng 9/2015, ông Tập Cận Bình thực hiện chuyến thăm cấp nhà nước đầu tiên tới Mỹ trên cương vị Chủ tịch Trung Quốc. 15 doanh nhân Trung Quốc đã tham gia đoàn.
Danh sách được công bố khoảng một tuần trước khi ông Tập lên đường, gồm những gương mặt hàng đầu của giới kinh doanh Trung Quốc khi đó: nhà sáng lập Alibaba Mã Vân (Jack Ma), nhà sáng lập Tencent Mã Hóa Đằng (Pony Ma), nhà sáng lập Baidu Lý Ngạn Hoành (Robin Li); cùng lãnh đạo các tập đoàn lớn như COSCO, China State Construction, Bank of China, ICBC, Wanxiang và Lenovo.
Những doanh nhân này khi đó không đơn thuần là “người đi cùng”. Kết nối doanh nghiệp là một phần quan trọng trong chương trình nghị sự của ông Tập tại Mỹ. Bắc Kinh khi đó cũng đặt giới doanh nhân vào vị trí quan trọng trong quan hệ Trung-Mỹ.
Ba tháng trước chuyến thăm, Phó Thủ tướng Uông Dương từng gặp các doanh nhân hai nước và gọi hợp tác kinh tế - thương mại là “đáy tàu” của quan hệ Trung-Mỹ, nhấn mạnh để “con tàu” quan hệ hai nước có thể tiến lên ổn định, cần dựa vào nỗ lực của doanh nghiệp hai bên.
Ngày 23/9/2015, chỉ một ngày sau khi tới Seattle, ông Tập đã tham dự hội nghị doanh nhân Trung-Mỹ và phát biểu trước giới doanh nghiệp. Ông đánh giá cao đóng góp của cộng đồng doanh nghiệp đối với hợp tác kinh tế - thương mại và quan hệ song phương, đồng thời nhấn mạnh đầu tư của doanh nghiệp Trung Quốc vào Mỹ đang phát triển mạnh.
Cũng trong chiều hôm đó, ông Tập tham dự Diễn đàn Internet Trung-Mỹ lần thứ 8, với sự góp mặt của những nhân vật như Jack Ma, Pony Ma, Mark Zuckerberg, Tim Cook và Jeff Bezos.
Sau chuyến thăm, Lý Thành, Giám đốc Trung tâm Trung Quốc thuộc Viện Brookings, gọi bức ảnh ông Tập chụp cùng các ông lớn công nghệ Trung-Mỹ là “bức ảnh trị giá 2.500 tỷ USD”. Ông cho rằng hình ảnh này thậm chí còn có ý nghĩa lớn hơn nghi thức đón tiếp cấp nhà nước dành cho ông Tập tại Washington.
Tân Hoa Xã khi đó cũng nhấn mạnh việc ông Tập tiếp xúc rộng rãi với giới doanh nghiệp Mỹ tại Seattle, giới thiệu về tình hình kinh tế và định hướng phát triển tương lai của Trung Quốc, qua đó giúp doanh nghiệp Mỹ “yên tâm” hơn về nền kinh tế Trung Quốc.
Từ đỉnh cao đầu tư đến thời kỳ suy giảm
Một năm sau chuyến thăm đó, đầu tư hai chiều Trung-Mỹ đạt đỉnh. Theo số liệu của Ủy ban Quốc gia về quan hệ Mỹ-Trung (NCUSCR) và Rhodium Group, năm 2016, tổng đầu tư trực tiếp nước ngoài hai chiều giữa Trung Quốc và Mỹ lần đầu tiên vượt 60 tỷ USD.
Riêng doanh nghiệp Trung Quốc hoàn tất các thương vụ đầu tư tại Mỹ trị giá khoảng 45,6 tỷ USD, gấp ba lần năm trước; doanh nghiệp tư nhân chiếm tới 79% tổng vốn đầu tư của Trung Quốc vào Mỹ.
Nhưng 10 năm sau, bức tranh đã hoàn toàn khác. Trong báo cáo công bố tháng 4 năm nay với tiêu đề “Tại sao đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào Mỹ sẽ không phục hồi?”, Rhodium Group nhận định đầu tư trực tiếp của Trung Quốc vào Mỹ đã giảm mạnh kể từ đỉnh năm 2016 và duy trì ở mức thấp trong 5 năm qua.
Năm 2025, tổng giá trị các khoản đầu tư vào Mỹ của doanh nghiệp Trung Quốc chưa tới 3 tỷ USD, mức thấp nhất kể từ thập niên 2010.
Dòng vốn từ Mỹ sang Trung Quốc cũng suy giảm. Theo Rhodium Group, đầu tư mạo hiểm của Mỹ vào các công ty công nghệ Trung Quốc đạt đỉnh 14,4 tỷ USD năm 2018, nhưng đến năm 2022 chỉ còn 1,27 tỷ USD, mức thấp nhất trong một thập niên.
Trong 10 năm qua, quan hệ Trung-Mỹ đã thay đổi căn bản. Hai nước bước vào giai đoạn cạnh tranh chiến lược; Mỹ tiến hành chiến tranh thương mại, tăng cường rà soát đầu tư Trung Quốc vì lý do an ninh quốc gia và siết xuất khẩu chip công nghệ cao. Trung Quốc cũng kiểm soát chặt hơn dòng vốn ra nước ngoài và hạn chế một số hoạt động đầu tư ở nước ngoài.
Rhodium Group cho rằng những yếu tố hạn chế doanh nghiệp Trung Quốc đầu tư vào Mỹ hiện đã ăn sâu vào cạnh tranh chiến lược và sự suy giảm lòng tin giữa hai nước. Ngay cả khi hai bên đạt được một thỏa thuận thương mại mới, rất khó để dòng vốn Trung Quốc vào Mỹ trở lại mức của năm 2016.
Doanh nghiệp không còn đứng ngoài chính trị
Sự thay đổi môi trường địa chính trị cũng tác động trực tiếp tới những doanh nghiệp từng tham gia chuyến thăm Mỹ năm 2015. Alibaba, Tencent và Baidu – 3 tập đoàn công nghệ từng có mặt trong đoàn của ông Tập – đều đã bị Lầu Năm Góc đưa vào danh sách đen “công ty quân sự Trung Quốc”.
Những doanh nghiệp được cho là từng nằm trong danh sách dự kiến tháp tùng ông Tập lần này như CATL và BYD cũng đã xuất hiện trong danh sách nói trên.
Bắc Kinh hiện vẫn gọi quan hệ kinh tế - thương mại Trung-Mỹ là “đáy tàu” của quan hệ song phương. Nhưng môi trường bên ngoài đã hoàn toàn khác. Năm 2015, khi Trung Quốc và Mỹ thảo luận về Internet, thương mại điện tử, tài chính và sản xuất; thị trường, đầu tư và hợp tác kinh doanh vẫn là câu chuyện chủ đạo.
Ngày nay, những lĩnh vực mà hai nước muốn dẫn đầu như chip, AI và robot ngày càng gắn trực tiếp với an ninh quốc gia và cạnh tranh công nghệ. Ngay cả những lĩnh vực kinh doanh truyền thống như dược phẩm sinh học hay vận tải biển cũng ngày càng nằm trong phạm vi rà soát an ninh.
Khi doanh nghiệp bị đẩy lên tuyến đầu của cạnh tranh giữa các quốc gia, doanh nhân ngày càng khó đóng vai trò “sứ giả hòa bình” như trước.
Không chỉ môi trường bên ngoài thay đổi, vị trí của các doanh nhân tư nhân trong chính Trung Quốc cũng khác trước.
Năm 2015, Jack Ma là một trong những biểu tượng tiêu biểu của thế hệ doanh nhân Trung Quốc vươn ra toàn cầu. Nhưng vài năm sau, kế hoạch IPO của Ant Group bị đình chỉ, Alibaba bị điều tra chống độc quyền, còn Jack Ma giảm xuất hiện trước công chúng.
Reuters từng chỉ ra rằng, sau năm 2015, ông Tập hiếm khi đưa các lãnh đạo doanh nghiệp đi cùng trong những chuyến công du nước ngoài. Từ năm 2020, Bắc Kinh cũng tiến hành các đợt chấn chỉnh đối với nhiều lĩnh vực như Internet, giáo dục và bất động sản, khiến một số doanh nhân tư nhân từng có ảnh hưởng lớn dần rời khỏi ánh đèn sân khấu.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa khu vực tư nhân không còn quan trọng. Tháng 2/2025, ông Tập bất ngờ triệu tập một hội nghị với các doanh nhân tư nhân và khuyến khích họ “phát huy hết khả năng”. Trung Quốc vẫn cần doanh nghiệp tư nhân để tạo ra những đột phá công nghệ tiên tiến, đồng thời yêu cầu hoạt động phát triển và hợp tác quốc tế của doanh nghiệp phải phù hợp với chiến lược quốc gia.
Trung Quốc vừa dựa vào doanh nghiệp tư nhân, vừa tăng cường quản lý họ. Tháng 5 năm nay, Bloomberg đưa tin Trung Quốc mở rộng kiểm soát việc ra nước ngoài của các nhân tài AI hàng đầu. Các nhà nghiên cứu và lãnh đạo chủ chốt về AI tại những doanh nghiệp tư nhân như Alibaba và DeepSeek được cho là phải được cơ quan chức năng phê duyệt trước khi ra nước ngoài.
Sự thay đổi này cũng được phản ánh trong việc tổ chức chuyến thăm Mỹ lần này. Theo SCMP, những nhân vật hàng đầu trong lĩnh vực AI Trung Quốc dường như ngay từ đầu đã không nằm trong phương án đưa vào đoàn tháp tùng ông Tập.
11 năm trước, doanh nhân Trung Quốc từng đóng vai trò cầu nối giữa Trung Quốc và Mỹ, thậm chí đứng ngay dưới ánh đèn sân khấu của ngoại giao cấp cao.
Ngày nay, họ vẫn quan trọng và chưa rút khỏi các hoạt động giao lưu Trung-Mỹ. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ: doanh nghiệp càng được coi trọng về kinh tế và công nghệ, họ càng khó đứng độc lập trước sức ép chính trị và cạnh tranh chiến lược giữa hai nước.
Trong cuộc gặp Trump – Tập lần này, sự vắng bóng của một đoàn doanh nhân Trung Quốc quy mô lớn vì thế không chỉ là vấn đề nghi thức. Nó phản ánh một thay đổi sâu sắc hơn: quan hệ Trung-Mỹ đã đi từ thời kỳ mà doanh nghiệp có thể trở thành cầu nối của hai nền kinh tế sang thời kỳ mà chính doanh nghiệp lại trở thành một phần của cuộc cạnh tranh giữa hai quốc gia.
Theo Zaochenbao.
