Công cụ giúp cơ quan quản lý lựa chọn công nghệ có giá trị
Hơn 95% dân số đã có bảo hiểm y tế (BHYT), nhưng hệ thống lại đang đối mặt một nghịch lý: càng mở rộng bao phủ, áp lực chi trả càng lớn. Thuốc mới, kỹ thuật mới liên tục xuất hiện, giá cao, trong khi quỹ BHYT không thể “chi vô hạn”.
Tại Hội nghị Đánh giá công nghệ y tế (HTA) do Bộ Y tế và Đại học Phenikaa tổ chức ngày 6/5, Thứ trưởng Bộ Y tế Vũ Mạnh Hà đặt thẳng vấn đề: phải làm sao để người dân vẫn tiếp cận được công nghệ tiên tiến nhưng quỹ BHYT không bị “vỡ trận”.
“Đánh giá công nghệ y tế cung cấp các bằng chứng khách quan về chi phí – hiệu quả và tác động ngân sách, giúp cơ quan quản lý lựa chọn những công nghệ thực sự có giá trị để chi trả”, ông Hà nhấn mạnh.
Điểm khác biệt của HTA là thay đổi cách ra quyết định. Không còn chuyện đưa một loại thuốc hay kỹ thuật vào danh mục chỉ vì “mới” hay “được quảng bá mạnh”, mà phải trả lời rõ ba câu hỏi: Có hiệu quả không? đáng tiền không? và quỹ có chịu nổi không?
Thực tế, Việt Nam đã bắt đầu siết chặt từ vài năm gần đây. Thuốc muốn vào danh mục BHYT phải có đánh giá chi phí – hiệu quả (CEA) và phân tích tác động ngân sách (BIA). Điều này buộc doanh nghiệp và cơ quan quản lý phải nhìn thẳng vào giá trị thật của từng công nghệ.
Ông Nguyễn Quốc Toản, đại diện Vụ BHYT Bộ Y tế, nhấn mạnh: “Nguồn lực y tế luôn hữu hạn, nếu không có công cụ như HTA để sàng lọc, chúng ta rất dễ rơi vào tình trạng chi nhiều nhưng hiệu quả không tương xứng”.
Người bệnh được gì khi có HTA?
Theo ông Toản, HTA không chỉ giúp lựa chọn mà còn là “vũ khí” trong đàm phán giá, giúp nhà nước có cơ sở khoa học để yêu cầu mức giá hợp lý hơn từ các hãng dược, thiết bị.
Với cơ quan quản lý, lợi ích rất rõ: chi đúng, chi trúng, tránh lãng phí. Nhưng điều người dân quan tâm hơn là họ được gì.
Thứ nhất, người bệnh được dùng thuốc, kỹ thuật đã được “lọc kỹ”. Những công nghệ vào danh mục BHYT không chỉ hiệu quả mà còn phù hợp với điều kiện Việt Nam.
Thứ hai, giảm chi tiền túi. Khi quỹ BHYT chi trả cho những can thiệp thực sự có giá trị, người bệnh không phải tự bỏ tiền cho các lựa chọn thay thế đắt đỏ.
Thứ ba, công bằng hơn. Nguồn lực không bị dàn trải mà tập trung vào những can thiệp mang lại lợi ích lớn cho số đông.
Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh áp dụng HTA bài bản “không chỉ giúp sử dụng hiệu quả quỹ BHYT mà còn góp phần giảm chi phí tiền túi cho người dân”.
Ở góc nhìn vận hành quỹ, ông Nguyễn Quốc Toản bổ sung: “Nếu không kiểm soát tốt, những công nghệ chi phí cao nhưng hiệu quả hạn chế sẽ nhanh chóng làm cạn nguồn lực. Khi đó, người chịu thiệt đầu tiên chính là người bệnh”.
Nói cách khác, HTA không phải để “cắt quyền lợi”, mà để bảo vệ quyền lợi bền vững.
Nút thắt nằm ở chất lượng bằng chứng
Theo đại diện Vụ BHYT, dù đã có khung chính sách, nhưng HTA tại Việt Nam vẫn chưa vận hành trơn tru.
Vấn đề lớn nhất là dữ liệu. Nhiều nghiên cứu phải dựa vào số liệu nước ngoài hoặc giả định, trong khi thực tế Việt Nam có nhiều khác biệt. Điều này khiến kết quả đánh giá có thể sai lệch.
Nhân lực cũng là điểm yếu. HTA đòi hỏi chuyên gia đa ngành, nhưng hiện còn thiếu và phân tán.
Bên cạnh đó, Việt Nam chưa có một tổ chức HTA quốc gia đủ mạnh để thẩm định độc lập, khiến hoạt động đánh giá chưa đồng bộ.
Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh điều kiện tiên quyết: “Bằng chứng khoa học phải bảo đảm chất lượng, độ tin cậy và tính phù hợp với thực tiễn Việt Nam”.
Không làm HTA, người bệnh sẽ thiệt thòi
Thứ trưởng Vũ Mạnh Hà nhấn mạnh: Việc ứng dụng HTA một cách bài bản không chỉ giúp sử dụng hiệu quả Quỹ BHYT mà còn góp phần quan trọng trong việc giảm chi phí tiền túi cho người dân. Tuy nhiên, điều kiện tiên quyết là các bằng chứng khoa học phải bảo đảm chất lượng, độ tin cậy và tính phù hợp với thực tiễn Việt Nam.
Tại hội thảo, đại diện trong nước và quốc tế đã trao đổi kinh nghiệm về HTA với thông điệp: Nếu không làm HTA hoặc làm không đến nơi đến chốn, hệ quả sẽ quay lại với người dân.
Hoặc là quỹ BHYT phải siết chi, người bệnh mất quyền lợi. Hoặc là chi tràn lan, quỹ mất cân đối và cuối cùng vẫn là người dân phải gánh.
Giải pháp được đưa ra không chỉ dừng ở kỹ thuật. Bộ Y tế định hướng xây dựng hệ thống HTA bài bản hơn, từ hoàn thiện phương pháp, học hỏi quốc tế, đến hình thành cơ chế thẩm định độc lập và đào tạo nhân lực.
Đặc biệt, yêu cầu đặt ra là phải gắn chặt nghiên cứu với chính sách, để kết quả HTA thực sự đi vào thực tế chi trả.
Trong bối cảnh chi phí y tế tiếp tục tăng, làm tốt HTA là giữ được sự bền vững của quỹ BHYT. Nhưng quan trọng hơn, đó là cách để đảm bảo người bệnh được tiếp cận những gì thực sự hiệu quả, với chi phí hợp lý, với từng hóa đơn viện phí và từng cơ hội sống.
