Con người là loài động vật có vú thành công nhất trong lịch sử Trái đất, và gần như không có đối thủ cạnh tranh. Con người sinh sống trên hầu hết các châu lục, trong vô số điều kiện khắc nghiệt, và số lượng vượt xa loài đứng thứ hai – chuột – ít nhất khoảng một tỷ cá thể. Tuy nhiên, một nghiên cứu mới cho thấy mức độ “bùng nổ” của loài người có thể đã bị đánh giá thấp nghiêm trọng.
Hầu hết các ước tính hiện nay đều cho rằng dân số Trái đất vào khoảng 8,2 tỷ người. Nhưng ông Josias Láng-Ritter, nghiên cứu viên sau tiến sĩ tại Đại học Aalto (Phần Lan) và là tác giả chính của nghiên cứu công bố trên tạp chí Nature Communications, cho rằng các con số này có thể đang phản ánh thiếu hụt lớn dân số ở khu vực nông thôn.
“Chúng tôi bất ngờ phát hiện rằng dân số thực sự sống ở nông thôn cao hơn nhiều so với những gì các dữ liệu dân số toàn cầu thể hiện. Tùy bộ dữ liệu, dân số nông thôn đã bị đánh giá thấp từ 53% đến 84% trong giai đoạn nghiên cứu”, ông Láng-Ritter cho biết trong một thông cáo báo chí. “Kết quả này rất đáng chú ý, bởi các bộ dữ liệu đó đã được sử dụng trong hàng nghìn nghiên cứu và đóng vai trò quan trọng trong quá trình ra quyết định, nhưng độ chính xác của chúng lại chưa từng được đánh giá một cách hệ thống”.
Vậy làm thế nào để kiểm chứng độ chính xác của các bộ dữ liệu toàn cầu vốn được dùng để ước tính dân số ngay từ đầu? Với nền tảng chuyên môn về quản lý tài nguyên nước, ông Láng-Ritter đã tiếp cận một nguồn dữ liệu hoàn toàn khác: dữ liệu dân số thu thập từ các dự án xây dựng đập ở khu vực nông thôn.
Cụ thể, nhóm nghiên cứu đã phân tích 300 dự án đập tại 35 quốc gia, tập trung vào giai đoạn từ năm 1975 đến 2010. Những thống kê dân số trong các dự án này được sử dụng để đối chiếu với các ước tính do những tổ chức như WorldPop, GWP, GRUMP, LandScan và GHS-POP cung cấp – tất cả đều nằm trong phạm vi phân tích của nghiên cứu.
“Khi các con đập được xây dựng, những khu vực rộng lớn sẽ bị ngập và người dân buộc phải tái định cư”, ông Láng-Ritter giải thích. “Dân số bị di dời thường được thống kê rất chính xác vì các công ty xây đập phải chi trả bồi thường cho những người bị ảnh hưởng. Khác với các bộ dữ liệu dân số toàn cầu, những báo cáo tác động tại chỗ này cung cấp con số dân cư đầy đủ, sát thực tế và không bị bóp méo bởi ranh giới hành chính. Chúng tôi sau đó kết hợp dữ liệu này với thông tin không gian từ ảnh vệ tinh”.
Một phần nguyên nhân của sự chênh lệch, theo nghiên cứu, xuất phát từ việc nhiều quốc gia không đủ nguồn lực để thu thập dữ liệu chính xác, trong khi việc tiếp cận các vùng nông thôn xa xôi càng khiến công tác điều tra dân số trở nên khó khăn. Tình trạng đánh giá thấp dân số nông thôn trên quy mô toàn cầu có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với các cộng đồng này, bởi dữ liệu điều tra dân số là nền tảng để phân bổ nguồn lực và hoạch định chính sách.
Tuy vậy, không phải ai cũng bị thuyết phục bởi kết luận trên.
Ông Stuart Gietel-Basten, chuyên gia tại Đại học Khoa học và Công nghệ Hong Kong, nói với tờ New Scientist rằng dù việc tăng cường đầu tư vào thu thập dữ liệu dân số nông thôn là cần thiết, nhưng khả năng Trái đất có thêm vài tỷ người so với những gì chúng ta vẫn tin tưởng là điều cực kỳ khó xảy ra.
“Nếu chúng ta thực sự đang đếm thiếu với quy mô lớn như vậy, đây sẽ là một câu chuyện chấn động toàn cầu và đi ngược lại hàng chục năm nghiên cứu dựa trên hàng nghìn bộ dữ liệu khác”, ông nói.
Trong việc thống kê dân số khổng lồ như vậy, việc bỏ sót vài trăm hay thậm chí vài nghìn người là điều khó tránh. Nhưng nếu con số bị bỏ sót lên tới hàng triệu, thậm chí hàng tỷ người, điều đó sẽ làm đảo lộn toàn bộ hiểu biết của chúng ta về sự hiện diện của loài người trên hành tinh này. Các nhà khoa học cho rằng cần thêm nhiều bằng chứng thuyết phục hơn nữa trước khi xem xét lại hàng thập kỷ nghiên cứu dựa trên các bộ dữ liệu dân số hiện nay.
Theo PM
