Người trẻ Trung Quốc giao ví tiền cho người lạ giữ để tránh nghiện mua sắm

11 giờ đêm, Lưu Gia thấy một chiếc quần ưng ý trên Douyin, thậm chí đã hình dung xong cách phối đồ. Nhưng trước khi bấm nút đặt hàng, cô quyết định đăng nhu cầu mua sắm lên một ứng dụng nhỏ có tên “Walletwait” (Ví tiền, hãy đợi đã), để nhờ cộng đồng xem xét.

Chỉ vài phút sau, yêu cầu của cô bị bác bỏ với lời nhận xét: “Xấu quá, mua về chỉ có nước cất vào đáy tủ”. Không phục, Lưu Gia đổi sang màu khác, bổ sung thêm ảnh mặc thử rồi gửi lại. Kết quả, cộng đồng vẫn giữ nguyên phán quyết.

Một người trưởng thành tiêu tiền của chính mình nhưng phải chờ một nhóm người xa lạ quyết định – nghe đã thấy phi lý. Điều đáng ngạc nhiên hơn là tính đến 28/10 đã có tới một triệu người trẻ Trung Quốc đang xếp hàng để làm việc đó.

Một cốc trà sữa cũng phải qua cửa “thẩm định”

“Walletwait” là mini app trên WeChat do một nhà quản lý sản phẩm 26 tuổi, biệt danh “Hỏa Sơn”, phát triển. Ban đầu, cô chỉ muốn dùng nó cùng bạn bè để hạn chế mua sắm bốc đồng. Không ngờ, chỉ sau 9 giờ ra mắt, ứng dụng đã có hơn 10.000 người dùng. Đến ngày 28/10, nền tảng này đã thu hút hơn triệu người tham gia, với hàng chục triệu yêu cầu mua sắm được gửi lên xét duyệt.

Cách sử dụng khá đơn giản. Người dùng điền thông tin món hàng muốn mua, giá tiền, lý do mua và phương án thay thế. Sau đó, gửi yêu cầu vào nhóm để người thân, bạn bè góp ý, hoặc đưa lên cộng đồng để những người hoàn toàn xa lạ bỏ phiếu.

Người xét duyệt phải chọn “thông qua” hoặc “bác bỏ”, đồng thời nêu lý do. Ai không muốn biểu quyết có thể chỉ đứng ngoài quan sát. Có người hào hứng đến mức gửi liên tiếp hơn 30 lời khuyên mua sắm, và bình luận “Thật sự rất vui!”.

Những món đồ được đưa ra xét duyệt đủ loại, từ nhỏ nhặt đến đắt tiền. Có người muốn bỏ 15 tệ mua một cốc trà xoài bưởi, người khác phân vân liệu vé khu vực sát sân khấu của một buổi concert giá hơn 1.300 tệ có đáng tiền hay không.

Thậm chí, có người đăng yêu cầu với nội dung: “Tôi vẫn rất thích người yêu cũ, nhưng chúng tôi không còn cơ hội nữa. Tôi muốn chuyển cho anh ấy 200 tệ”. Một cư dân mạng lập tức đáp lại: “Người yêu cũ của bạn đổi số rồi, tôi chính là người đó đây. Hay bạn chuyển cho tôi, tôi giữ hộ cho!”.

Trò đùa là vậy, nhưng không ít yêu cầu xuất phát từ nhu cầu chi tiêu rất thực tế. Một sinh viên vừa giành học bổng, lại được nhận vào lớp nghiên cứu sinh sau đại học, hỏi cộng đồng liệu có nên mua vé hòa nhạc giá 2.000 tệ. Có người muốn mua máy lọc nước nóng tức thời giá 254 tệ để mùa đông có nước ấm uống, người khác phân vân có nên thay chiếc chảo cũ thường xuyên bị dính đồ chiên bằng một chiếc mới giá 99 tệ.

Một chiếc túi giá 139 tệ được đưa lên ứng dụng, chỉ trong 10 phút đã nhận được 8 lượt xét duyệt: 7 phiếu bác bỏ, 1 phiếu thông qua. Lý do phản đối khá thuyết phục, từ việc túi có dung tích nhỏ, không đáng tiền cho đến nhận xét rằng mua túi môi trường và túi giấy kraft có thể đáp ứng nhiều nhu cầu sử dụng hơn. Sau khi yêu cầu bị bác bỏ, ứng dụng hiện thông báo: “Bạn vừa tiết kiệm được 139 NDT”.

Một người dùng nhận xét, cơn nghiện thôi thúc mua sắm vừa lóe lên đã bị cộng đồng kéo xuống. Việc khuyên người khác đừng tiêu tiền chẳng khác nào một cuộc tranh luận công khai về hiệu quả chi phí: người mua đưa ra câu hỏi, người lạ chấm điểm, thậm chí còn gợi ý những món đồ thay thế mà chính người mua chưa nghĩ tới.

Hãm phanh giữa cơn hưng phấn và nút thanh toán

Mua sắm bốc đồng có một quy luật thường được nhắc đến: quyết định thường được đưa ra rất nhanh. Khi đồng hồ đếm ngược trong phòng livestream bắt đầu chạy, hay những nội dung quảng cáo hấp dẫn liên tục xuất hiện, cảm giác hưng phấn khiến ranh giới giữa “cần mua” và “muốn mua” trở nên mong manh.

Nhưng sau một đêm ngủ dậy, khi cảm giác hưng phấn qua đi, không ít người lại nhìn vào giỏ hàng và tự hỏi: “Tối qua sao mình vội quá vậy?”.

Trong bối cảnh chủ nghĩa tiêu dùng liên tục tạo ra những ham muốn mới, người trẻ đang tìm cách dựng lên một hàng rào để kiểm soát chúng. Quá trình đăng bài, chờ đợi phản hồi và đọc bình luận đã tạo ra một "khoảng lặng hạ nhiệt" cho người tiêu dùng, dùng lý trí của tập thể để dập tắt cơn hứng chí mua sắm tức thời.

Một người dùng chia sẻ khá thẳng thắn: khi viết lý do mua, bạn buộc phải trả lời câu hỏi mình thực sự cần món đồ đó vì điều gì. Còn khi tìm phương án thay thế, bạn sẽ nhận ra liệu mình đã có món đồ tương tự hay chưa. Nhiều khi, yêu cầu còn chưa được gửi đi thì cơn ham muốn mua sắm đã giảm đi một nửa.

Điểm khiến ứng dụng này khác với các phần mềm ghi chép chi tiêu hay công cụ nhắc người dùng chờ thêm trước khi mua hàng chính là sự tham gia của những người xa lạ.

Thông thường, lời khuyên từ người thân, bạn bè luôn bị chi phối bởi mối quan hệ tình cảm. Lời nhắc “suy nghĩ thêm đi” của cha mẹ có thể bị hiểu thành không muốn cho con tiêu tiền; câu “không cần thiết đâu” của bạn bè đôi khi lại bị xem là can thiệp vào lựa chọn cá nhân.

Để tránh mất lòng nhau, người quen thường đưa ra những câu trả lời nước đôi như “cũng được, nếu thích thì cứ mua”. Người lạ thì khác. Họ không biết thu nhập, chi phí sinh hoạt của bạn, cũng không cần phải giữ gìn cảm xúc của bạn. Vì thế, họ có thể thẳng thừng: “Bạn hoàn toàn không cần món đồ này”.

Trong xã hội học có khái niệm “liên kết mạnh” và “liên kết yếu”. Những mối quan hệ liên kết yếu, chẳng hạn người lạ hoặc người không thân thiết, thường có khả năng mang đến thông tin và góc nhìn mới. Việc nhờ người lạ xét duyệt mua sắm chính là cách giới trẻ chủ động tận dụng loại liên kết xã hội này.

Một yếu tố khác cũng đáng chú ý là sự phân tán trách nhiệm. Điều khiến nhiều người day dứt nhất sau một lần mua sắm bốc đồng chính là cảm giác tự trách mình vì đã tiêu tiền không cần thiết.

Khi trao quyền quyết định cho một nhóm người xa lạ, người mua có thể cảm thấy bớt áp lực hơn, ngay cả khi quyết định cuối cùng không như mong muốn. Trong khi đó, người xét duyệt cũng nhận được cảm giác tích cực khi giúp người khác tránh một khoản chi không cần thiết, đồng thời có dịp nhìn lại quan niệm tiêu dùng của chính mình.

Thế là hình thành một vòng tương tác thú vị: người dùng bác bỏ giỏ hàng của người khác để củng cố cảm giác mình là người tiêu tiền hợp lý; còn khi bị cộng đồng bác bỏ, họ lại có thêm lý do để từ bỏ món đồ đang định mua.

Những rào cản thực tế

Tuy nhiên, việc để người lạ “phán xét” ham muốn mua sắm không phải lúc nào cũng giúp người dùng đưa ra quyết định hợp lý.

Với một bộ phận người tham gia, dạo quanh khu vực xét duyệt đã trở thành cách giải trí, xả stress hằng ngày. Có người chuyên tìm những yêu cầu mua sắm kỳ quặc; có người thích vào khu vực bác bỏ để “phê duyệt”, tận hưởng cảm giác như đang được cầm chiếc ấn của hoàng đế.

Trào lưu cũng bị biến chất vì tính giải trí: Một số người dùng đăng giỏ hàng thuần túy chỉ để câu tương tác, thèm khen ngợi hoặc gài gắm link bán hàng kiếm hoa hồng, khiến tính khách quan ban đầu bị pha loãng.

Cơ chế ẩn danh cũng khiến người tham gia ít bị ràng buộc về trách nhiệm cá nhân. Việc xét duyệt vì thế có thể biến thành hành động bộc phát nhằm gây chú ý, thể hiện bản thân hoặc trút giận. Một số người dùng thậm chí từng nhận được những bình luận ác ý từ người lạ.

Mặt trái của cuộc chơi câu view còn nằm ở sự bế tắc trong việc thương mại hóa: Tác giả ứng dụng ban đầu kiên quyết không gắn quảng cáo nên thu nhập cực kỳ bèo bọt; trong khi đó, những người nhái lại mô hình lại nhanh chân chen chân vào để kiếm lời từ quảng cáo, tạo ra sự xung đột giữa logic thương mại: "giúp người khác tiết kiệm tiền" và "bản thân kiếm lợi nhuận".

Khi việc xét duyệt trở thành nội dung giải trí, còn thao tác bác bỏ trở thành một hình thức tương tác, thử nghiệm tiết kiệm tiền tưởng như rất lý trí này cũng khó tránh khỏi nguy cơ bị cuốn vào guồng quay của lưu lượng truy cập và thương mại hóa.

Theo 36Kr