Các chuyên gia nhận định việc một vệ tinh Nga áp sát ở khoảng cách cực gần một vệ tinh radar thương mại đăng ký tại Mỹ là động thái chưa từng có tiền lệ, đồng thời gửi đi lời cảnh báo tới các quốc gia đang hỗ trợ Ukraine.
Theo dữ liệu theo dõi không gian được trang tin quốc phòng Mỹ The War Zone dẫn lại, một vệ tinh quân sự Nga đã cơ động đến vị trí chỉ cách vài trăm mét so với một vệ tinh radar đăng ký tại Mỹ, được cho là có khả năng cung cấp thông tin tình báo cho Ukraine.
Vệ tinh Nga Cosmos 2612 có thể đã áp sát ICEYE-X36, một vệ tinh thuộc sở hữu của chi nhánh Mỹ của công ty Phần Lan ICEYE.
Theo trang Breaking Defense, công ty theo dõi không gian Mỹ LeoLabs xác định khoảng cách tiếp cận gần nhất giữa hai vệ tinh vào khoảng 500 m.
ICEYE đã cung cấp ảnh radar cho Ukraine từ năm 2022, theo trang Defence News.
Vậy Nga có đang theo dõi các vệ tinh hỗ trợ Ukraine từ không gian? Al Jazeera đã trao đổi với các chuyên gia để tìm hiểu sự việc.
Điều gì đã xảy ra?
Một vệ tinh Nga đã chủ động cơ động đến vị trí gần một vệ tinh phương Tây sau nhiều tháng di chuyển và điều chỉnh quỹ đạo.
Theo The War Zone, Cosmos 2612 là một trong sáu vệ tinh được quân đội Nga phóng lên quỹ đạo vào tháng 4. Đến tháng 5, bốn vệ tinh trong số này đã tiếp cận một vệ tinh của ICEYE.
ICEYE-X36 là vệ tinh thương mại do doanh nghiệp tư nhân sở hữu, không thuộc chính phủ một quốc gia. Tuy nhiên, ICEYE cung cấp ảnh radar cho quân đội, đồng thời bán dữ liệu cho Mỹ và các đồng minh.
Tổng giám đốc điều hành ICEYE Rafal Modrzewski nói với hãng tin Reuters rằng sau những diễn biến ban đầu, công ty đã chủ động điều chỉnh vị trí vệ tinh của mình. Động thái này dường như đã khiến các vệ tinh Nga tiếp tục cơ động.
Theo công ty theo dõi không gian LeoLabs, được trang Axios dẫn lời, trong khoảng thời gian từ thứ Năm đến thứ Sáu tuần trước, Cosmos 2612 đã rút ngắn khoảng cách với ICEYE-X36 từ hơn 320 km xuống còn khoảng 4,8 km.
Trong dịp cuối tuần, vệ tinh Nga liên tục di chuyển đến các vị trí phía trước rồi phía sau vệ tinh ICEYE-X36. Có thời điểm, khoảng cách giữa hai thiết bị chỉ còn khoảng 500 m, theo báo cáo của LeoLabs công bố hôm thứ Hai.
Công ty này lưu ý rằng con số trên vẫn chưa hoàn toàn chắc chắn. Đến thứ Hai, Cosmos 2612 đã bắt đầu di chuyển ra xa vệ tinh ICEYE-X36.
Một quan chức Ukraine nói với Axios rằng quân đội nước này hợp tác với ICEYE và sử dụng các năng lực do công ty cung cấp. Tuy nhiên, người này cho biết chưa rõ liệu chính vệ tinh ICEYE-X36 có trực tiếp hỗ trợ Ukraine hay không.
Nga từng làm điều này chưa và mục đích là gì?
Theo ông Mark Hilborne, giảng viên cao cấp tại Khoa Nghiên cứu Quốc phòng của Đại học King's College London, Nga trước đây chủ yếu thực hiện những động tác tiếp cận tương tự với các vệ tinh quân sự phương Tây, thay vì vệ tinh thương mại.
Đầu năm 2020, hai vệ tinh Nga từng áp sát USA 245, một vệ tinh do thám của Mỹ.
Đến tháng 9/2025, Bộ trưởng Quốc phòng Đức Boris Pistorius cho biết hai vệ tinh Luch-Olymp của Nga đang theo dõi hai vệ tinh Intelsat được quân đội Đức sử dụng.
Tiến sĩ Marco Langbroek, giảng viên về nhận thức tình huống không gian quang học tại Khoa Kỹ thuật Hàng không vũ trụ của Đại học Công nghệ Delft (Hà Lan), cho biết trong vài năm qua, hai vệ tinh Luch/Olymp-K 1 và 2 của Nga nhiều lần tiếp cận các vệ tinh liên lạc phương Tây ở quỹ đạo địa tĩnh, với khoảng cách chỉ vài chục km.
Theo ông, mục đích có thể là nghe lén liên lạc và thu thập dữ liệu truyền tải giữa các vệ tinh.
Nga cũng từng thử nghiệm các động tác tiếp cận ở khoảng cách rất gần trên quỹ đạo Trái Đất tầm thấp, tương tự sự việc liên quan đến ICEYE-X36 lần này, nhưng sử dụng chính các vệ tinh của mình làm mục tiêu thử nghiệm.
Tuy nhiên, vụ việc hiện nay có điểm khác biệt đáng kể.
Ông Langbroek cho rằng việc một vệ tinh tiếp cận gần như vậy mà không có sự đồng ý của chủ sở hữu hoặc đơn vị vận hành vệ tinh còn lại bị xem là hành vi không được chấp nhận rộng rãi, bởi nó tiềm ẩn nguy cơ va chạm hoặc gây nhiễu hoạt động.
Ông ví động thái này giống như việc một chiếc ô tô áp sát một chiếc xe khác đang chạy trên đường cao tốc, chỉ cách nhau 10 cm. Theo ông, đây là tình huống cực kỳ nguy hiểm.
Ông Langbroek nhấn mạnh hiện chưa rõ mục đích thực sự của động thái cơ động từ phía Nga. Tuy nhiên, ông đưa ra một số khả năng: đây có thể là cuộc diễn tập nhằm chuẩn bị cho một cuộc tấn công trong tương lai, một hành động khiêu khích hoặc chiến thuật đe dọa nhằm gây sức ép lên Ukraine và các đồng minh, hoặc một phép thử để đánh giá cách các đơn vị vận hành vệ tinh phản ứng trước mối đe dọa.
Theo chuyên gia này, sự việc phù hợp với mô hình “chiến tranh hỗn hợp” của Nga, trong đó Moscow thực hiện các hành động khiêu khích nhằm kích động phản ứng từ đối phương.
Ông so sánh động thái trên với những vụ việc như máy bay không người lái Nga xâm nhập không phận Ba Lan hoặc tàu chiến Nga tiến sát tàu chiến NATO ở độ cao thấp trên vùng biển Baltic.
Những sự cố như vậy có phổ biến?
Các vụ vệ tinh tiếp cận gần nhau đã xuất hiện trong nhiều năm, nhưng sự việc lần này có những điểm khác thường.
Ông Hilborne nhận định đây là lần đầu tiên một quốc gia thực hiện động tác cơ động như vậy nhằm vào một vệ tinh thương mại mà không có sự đồng ý của đơn vị vận hành.
Khoảng cách tiếp cận cũng đặc biệt đáng chú ý. Một số báo cáo cho rằng hai vệ tinh có thời điểm chỉ cách nhau chưa đến 30 m.
Trong khi đó, hình thức gây sức ép phổ biến hơn nhiều là can thiệp vào hoạt động của vệ tinh mà không cần tiếp cận trực tiếp. Biện pháp thường được sử dụng là gây nhiễu tín hiệu, khiến tín hiệu vệ tinh bị lấn át hoặc gián đoạn, trong nhiều trường hợp được thực hiện từ mặt đất.
Các quan chức quân sự phương Tây nói với Reuters rằng hoạt động gây nhiễu của Nga nhằm vào những hệ thống không gian phương Tây đã gia tăng đáng kể kể từ khi Moscow phát động chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine vào năm 2022.
Sự việc có ý nghĩa gì?
Theo ông Hilborne, việc Nga lựa chọn mục tiêu lần này cho thấy Moscow có thể không còn phân biệt rõ giữa vệ tinh thương mại và vệ tinh quân sự khi cân nhắc các mục tiêu tiềm tàng.
Điều này đặc biệt đáng lo ngại bởi quân đội nhiều nước, trong đó có Ukraine, ngày càng phụ thuộc vào các vệ tinh thương mại để duy trì liên lạc và thu thập hình ảnh phục vụ hoạt động quân sự.
Moscow từng đưa ra cảnh báo về vấn đề này.
Tháng 10/2022, một quan chức cấp cao của Bộ Ngoại giao Nga nói với Liên Hợp Quốc rằng “cơ sở hạ tầng bán dân sự có thể là mục tiêu hợp pháp của một cuộc tấn công trả đũa”.
Bà Juliana Suess, nhà nghiên cứu an ninh không gian tại Viện Các vấn đề Quốc tế và An ninh Đức (SWP) ở Berlin, cho rằng Nga có thể tính toán rằng việc theo dõi một vệ tinh thương mại sẽ gây ra phản ứng ít gay gắt hơn so với việc áp sát một vệ tinh thuộc chủ quyền của một quốc gia, đặc biệt nếu vệ tinh đó không thuộc sở hữu của Mỹ.
Tuy nhiên, vấn đề quyền sở hữu không đơn giản như vậy.
Ông Hilborne lưu ý ICEYE-X36 thuộc sở hữu của công ty con ICEYE tại Mỹ và được đăng ký là vệ tinh của Mỹ. Theo ông, điều này tạo ra một tình huống phức tạp.
Khoảng cách giữa hai vệ tinh cũng là yếu tố quan trọng. Bà Suess cho biết khoảng cách dưới 5 km có thể nghe có vẻ lớn, nhưng trong không gian, đó chỉ là một bước dịch chuyển rất ngắn.
Bà cảnh báo khoảng cách gần như vậy có thể tạo điều kiện để Nga tiến hành các hoạt động gây hại, bao gồm đánh chặn dữ liệu từ vệ tinh hoặc làm gián đoạn dịch vụ, chẳng hạn thông qua gây nhiễu tín hiệu trong một khoảng thời gian.
Một cuộc tấn công vật lý trực tiếp cũng là khả năng có thể xảy ra, nhưng theo bà Suess, kịch bản này ít có khả năng hơn ở thời điểm hiện tại. Một phần nguyên nhân là đây sẽ là hành động chưa từng có tiền lệ nhằm vào một vệ tinh.
Nga muốn gửi thông điệp hay đang leo thang căng thẳng?
Ông Hilborne cho rằng Nga đang phát đi thông điệp rằng các hệ thống vệ tinh này có thể bị đặt dưới mối đe dọa. Đồng thời, động thái áp sát cũng thể hiện sự leo thang, bởi nó cho thấy Moscow có thể sẵn sàng cân nhắc các hành động tấn công.
Về mặt kỹ thuật, bất kỳ vệ tinh nào cũng có thể được sử dụng như một vũ khí nếu bị điều khiển để va chạm với một vệ tinh khác.
Bà Suess cho rằng không nên đánh giá thấp mục tiêu chính trị của hành động đe dọa, bất kể Nga có tiếp tục cơ động vệ tinh hay sự việc có dẫn đến hậu quả cụ thể nào hay không.
Theo bà, động thái này còn gửi đi thông điệp rằng các tài sản trong không gian không thể được xem là hoàn toàn an toàn hoặc nằm ngoài cuộc xung đột tại Ukraine.
Bà nhắc lại sự kiện tháng 11/2021, khi Nga phá hủy một vệ tinh của chính mình bằng tên lửa. Vụ thử nghiệm này sau đó được đề cập trong chiến lược không gian năm 2023 của Liên minh châu Âu.
“Chúng ta đã biết từ lâu Nga có khả năng gây gián đoạn, thậm chí phá hủy các tài sản trong không gian. Động thái cơ động lần này cũng là lời nhắc nhở về những năng lực mà Nga từng thể hiện”, bà Suess nói.
Moscow gọi những phương tiện như vậy là “vệ tinh thanh tra”. Năm 2020, Nga mô tả hoạt động cơ động giữa các vệ tinh là thông lệ phổ biến ở nhiều quốc gia, theo Radio Free Europe/Radio Liberty.
Ông Hilborne nhận định sự việc là một ví dụ khác về những hoạt động nằm dưới ngưỡng xung đột vũ trang trực tiếp.
Theo chuyên gia này, khả năng Nga tấn công thẳng vào ICEYE-X36 hiện chưa cao.
“Với cán cân hiện tại của cuộc xung đột và việc đây là một vệ tinh đăng ký tại Mỹ, có vẻ khó xảy ra khả năng Nga thực sự tấn công vệ tinh này, bởi phản ứng sau đó sẽ rất khó lường”, ông nói.
Một cuộc tấn công cũng có thể tạo ra lượng lớn mảnh vỡ không gian, gây nguy hiểm cho các vệ tinh khác và trở thành vấn đề đối với tất cả các quốc gia.
Dù vậy, ông Hilborne cảnh báo rất khó dự đoán chính xác giới hạn mà Nga sẽ không vượt qua.
Ukraine đã làm gì để duy trì khả năng quan sát từ không gian?
Ukraine từng nhiều lần đối mặt với sức ép đối với khả năng tiếp cận dữ liệu vệ tinh, đôi khi đến từ chính các đồng minh.
Tháng 3/2025, khi Washington tạm dừng chia sẻ thông tin tình báo với Kyiv, Cơ quan Tình báo Không gian Địa lý Quốc gia Mỹ (NGA) cũng “tạm thời đình chỉ” quyền truy cập của Ukraine vào cổng thông tin chính cung cấp hình ảnh vệ tinh thương mại do chính phủ Mỹ mua.
Theo bà Suess, ngay cả khi ICEYE-X36 bị gây gián đoạn, Ukraine cũng không nhất thiết mất hoàn toàn khả năng thu thập hình ảnh từ không gian. Chòm vệ tinh ICEYE có nhiều vệ tinh khác, trong khi các vệ tinh radar thuộc sở hữu của quốc gia, chẳng hạn của Đức, cũng có thể cung cấp dữ liệu thay thế.
Tuy nhiên, tốc độ mới là vấn đề quan trọng.
Bà Suess cho biết thỏa thuận mở rộng quyền tiếp cận dữ liệu được thống nhất trong năm nay giúp Ukraine nhận thông tin nhanh hơn.
“Câu hỏi đặt ra là liệu một nhà cung cấp mới, dù là doanh nghiệp thương mại hay một đơn vị thuộc chủ quyền quốc gia, có thể bảo đảm tốc độ chuyển giao dữ liệu tương tự hay không”, bà nói.
Hiện Ukraine tiếp tục đối mặt với một sức ép khác liên quan đến năng lực vệ tinh.
Theo Reuters, hai quan chức Mỹ và một quan chức phương Tây cho biết tuần trước, chỉ thị hạn chế Starshield — phiên bản phục vụ mục đích quân sự của dịch vụ Starlink do SpaceX vận hành — đối với Ukraine xuất phát từ bên trong Nhà Trắng.
Hôm thứ Bảy, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio cho biết Starshield hiện chưa được cung cấp cho Ukraine. Tuy nhiên, đề nghị của Kyiv về việc sử dụng hệ thống này để tiến hành các cuộc tấn công sâu bên trong lãnh thổ Nga vẫn đang được thảo luận.
Diễn biến trên cho thấy năng lực tác chiến của Ukraine ngày càng gắn chặt với khả năng tiếp cận dữ liệu và dịch vụ không gian thương mại. Trong bối cảnh đó, việc vệ tinh Nga áp sát ICEYE-X36 không chỉ làm dấy lên lo ngại về an toàn của các hệ thống trên quỹ đạo, mà còn đặt ra câu hỏi về mức độ dễ bị tổn thương của hạ tầng không gian đang hỗ trợ Ukraine trong cuộc xung đột với Nga.
Theo AJ, Reuters, TWZ
