Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump vừa công bố loạt biện pháp trừng phạt kinh tế mới nhằm vào Iran, mô tả đây là một “đòn tổng lực kinh tế” trong bối cảnh cuộc chiến Mỹ - Iran đang tiến gần mốc 6 tháng.
Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent công bố các biện pháp hôm thứ Hai, cùng với việc Washington triển khai phong tỏa hải quân đối với các cảng của Iran.
Theo ông Bessent, gói trừng phạt mới nhằm vào những nguồn thu quan trọng của Tehran, trong đó có ngành dầu khí, đồng thời kêu gọi các quốc gia trên thế giới cắt giảm quan hệ kinh tế với Iran.
Những biện pháp trừng phạt mới gồm những gì?
Bộ Tài chính Mỹ cho biết các biện pháp mới nhắm vào nhiều lĩnh vực của Iran gồm hàng không, tài sản kỹ thuật số, vàng, công nghệ và vận tải biển, đồng thời đưa 60 cá nhân và tàu thuyền cụ thể vào danh sách trừng phạt.
“Điểm quan trọng là Iran dường như có ít dư địa hơn đáng kể so với những năm trước để đơn giản tìm cách né tránh các lệnh trừng phạt”, Peiman Salehi, chuyên gia địa chính trị tại Tehran, cho hay.
Ông Bessent cũng cảnh báo các đối tác thương mại của Iran có thể phải đối mặt với các biện pháp trừng phạt thứ cấp. Theo thông báo của Bộ Tài chính Mỹ, những mục tiêu mới bao gồm các tàu có trụ sở hoặc liên quan đến các quốc gia như Singapore, Trung Quốc và Hong Kong.
Rachel Ziemba, chuyên gia cấp cao tại Trung tâm An ninh Mỹ mới (CNAS), nhận định các biện pháp lần này phần lớn là bước gia tăng sức ép từng phần, nhưng Washington đang cố buộc những đối tác thương mại còn lại của Iran phải cắt quan hệ với Tehran.
“Có rất nhiều tín hiệu cảnh báo và những tuyên bố cứng rắn nhằm khiến các quốc gia khác mạnh tay hơn với những thực thể tham gia hoạt động thương mại trong vùng xám. Tuy nhiên, xét về bản chất, các biện pháp mới hiện vẫn chủ yếu là sự gia tăng từng bước”, bà nói.
Khái niệm “thương mại vùng xám” bao gồm cả các hoạt động buôn bán ngầm bất hợp pháp lẫn những giao dịch chưa bị cấm rõ ràng nhưng rất khó kiểm soát.
Bộ Tài chính Mỹ cáo buộc Iran sử dụng tiền điện tử để né tránh hệ thống trừng phạt kéo dài nhiều thập niên và tạo điều kiện cho các giao dịch liên quan tới Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) cùng những thành viên trong chính quyền Iran.
Washington cũng cho rằng Tehran sử dụng vàng để hỗ trợ giá trị đồng nội tệ trong bối cảnh nền kinh tế bất ổn.
Các biện pháp nhằm vào ngành vận tải biển tập trung vào đội tàu có liên hệ với nhà nước Iran. Mỹ cáo buộc những tàu này được sử dụng để vận chuyển dầu cũng như “các linh kiện vũ khí nhạy cảm”.
Trong lĩnh vực công nghệ, Washington muốn hạn chế khả năng Iran tiếp cận những vật liệu có thể được sử dụng trong các chương trình vũ khí.
Các biện pháp đối với hàng không nhắm vào những hãng hàng không Iran mà Mỹ cáo buộc được sử dụng để vận chuyển vũ khí, nhân sự quân sự cũng như nguồn tài chính cho các lực lượng đồng minh của Tehran.
Washington đồng thời đình chỉ vô thời hạn một số ngoại lệ rộng trong hệ thống trừng phạt Iran, bao gồm các hoạt động trao đổi học thuật, chuyển tiền cá nhân và một số hoạt động thể thao. Những tổ chức đang thực hiện các hoạt động này có thời hạn đến ngày 8/9 để chấm dứt hoạt động liên quan.
Theo Ziemba, những biện pháp này “sẽ tác động tới người dân Iran chứ không chỉ chính quyền”.
Mỹ đã áp những lệnh trừng phạt nào với Iran?
Các biện pháp trừng phạt của Mỹ đối với Iran bắt đầu từ năm 1979, sau cuộc khủng hoảng con tin tại Đại sứ quán Mỹ ở Tehran, rồi liên tục được mở rộng trong hơn 4 thập niên tiếp theo.
Một thời gian ngắn, sức ép được giảm bớt sau khi chính quyền Tổng thống Barack Obama cùng các cường quốc ký thỏa thuận hạt nhân với Tehran vào năm 2015.
Tuy nhiên, trong nhiệm kỳ đầu tiên, Tổng thống Trump rút Mỹ khỏi thỏa thuận vào năm 2018, khôi phục các biện pháp trừng phạt cũ và bổ sung nhiều biện pháp mới.
Trong nhiệm kỳ thứ hai, Washington tiếp tục mở rộng chiến dịch trừng phạt, trong đó nhiều biện pháp được áp dụng trước khi Mỹ và Israel mở các cuộc tấn công nhằm vào Iran ngày 28/2.
Tháng 2/2025, Bộ Tài chính Mỹ trừng phạt 30 cá nhân và tàu thuyền bị cáo buộc tham gia môi giới, bán và vận chuyển các sản phẩm dầu mỏ của Iran. Những mục tiêu này nằm tại nhiều quốc gia, trong đó có Ấn Độ và Trung Quốc.
Đến tháng 12/2025, Washington trừng phạt thêm 29 tàu bị cáo buộc thuộc “hạm đội bóng tối” vận chuyển dầu Iran. Một doanh nhân Ai Cập cũng bị đưa vào danh sách vì bị cáo buộc có liên hệ kinh doanh với 7 trong số những tàu này.
Tháng 4/2026, Bộ Tài chính Mỹ tiếp tục nhắm tới khoảng 24 cá nhân, doanh nghiệp và tàu thuyền trong mạng lưới vận chuyển dầu của Mohammad Hossein Shamkhani, con trai quan chức an ninh cấp cao Iran Ali Shamkhani, người đã qua đời.
Cuối tháng đó, Washington tiếp tục nhằm vào thứ mà họ gọi là “tiền điện tử liên kết với chính quyền Iran”, đồng thời tuyên bố đã thu giữ gần 500 triệu USD từ các mạng lưới ngân hàng ngầm.
Các lệnh trừng phạt tác động thế nào tới người tiêu dùng Mỹ?
Sức ép lên thị trường dầu Iran, kết hợp với tác động của chiến tranh, đang làm nguồn cung dầu toàn cầu thắt chặt hơn và ảnh hưởng tới những quốc gia vẫn mua dầu Iran.
Trung Quốc là điểm đến chính của dầu Iran, được cho là chiếm khoảng 90% lượng dầu thô xuất khẩu của Tehran. Trung Quốc mua trung bình khoảng 1,4 triệu thùng dầu Iran mỗi ngày trong năm 2025.
Trong khi đó, các nền kinh tế châu Á, bao gồm Trung Quốc, cũng phụ thuộc lớn vào lượng dầu vận chuyển qua eo biển Hormuz. Trước khi Iran làm gián đoạn tuyến hàng hải này, khoảng 1/5 lượng dầu thế giới đi qua Hormuz.
Sự gián đoạn nguồn cung đã gây sức ép lên thị trường dầu toàn cầu, đẩy giá dầu chuẩn tăng và cuối cùng có thể chuyển thành giá nhiên liệu và thực phẩm cao hơn.
Đối với người tiêu dùng Mỹ, tác động dễ nhận thấy nhất là tại các trạm xăng.
Theo Hiệp hội Ô tô Mỹ (AAA), giá xăng trung bình hiện ở mức 4,09 USD/gallon, tăng mạnh so với mức 2,98 USD/gallon vào ngày 28/2, thời điểm Mỹ và Israel bắt đầu tấn công Iran.
Các chuyên gia cảnh báo tình hình có thể nhanh chóng trở nên nghiêm trọng hơn nếu Iran đáp trả.
“Nếu các lệnh trừng phạt kích động Iran trả đũa hoạt động vận tải biển ở Vùng Vịnh, khiến xuất khẩu dầu giảm đáng kể hoặc buộc các công ty bảo hiểm và vận tải tránh khu vực này, người Mỹ có thể cảm nhận tác động rất nhanh qua giá xăng, dầu diesel, vé máy bay, chi phí vận chuyển và cuối cùng là lạm phát”, John Deal, giám đốc điều hành thị trường vốn tại Post Oak Group, nói với Al Jazeera.
Kinh tế và cuộc chiến Iran đang trở thành hai vấn đề quan trọng trước thềm bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ. Cử tri ngày càng bày tỏ sự không hài lòng đối với cả hai vấn đề, tạo thêm áp lực lên các nghị sĩ Cộng hòa tại những cuộc đua sít sao, kể cả ở các bang vốn được xem là thành trì của đảng này như Texas.
Một cuộc thăm dò Reuters/Ipsos cuối tháng 7 cho thấy chỉ khoảng 1/3 người Mỹ ủng hộ cuộc chiến. Trong một khảo sát của CNN, chỉ 28% người được hỏi tán thành cách Tổng thống Trump xử lý vấn đề Iran.
Về kinh tế, khảo sát AP/NORC cho thấy 32% người Mỹ đánh giá tích cực hiệu quả điều hành kinh tế của ông Trump.
Một khảo sát Reuters/Ipsos gần đây cũng cho thấy đảng Dân chủ đang nhỉnh hơn đảng Cộng hòa về mức độ tin cậy của cử tri trong việc điều hành nền kinh tế. Đây là lần đầu tiên trong khoảng một thập niên phe Dân chủ có lợi thế ở câu hỏi này.
Các lệnh trừng phạt đang tác động thế nào tới thị trường?
Thông báo trừng phạt mới đang gây ảnh hưởng tới Phố Wall, thị trường dầu và vàng.
Ngay sau khi Washington công bố biện pháp mới, giá vàng – tài sản thường được xem là nơi trú ẩn trong thời kỳ bất ổn – tăng 0,8%, lên 4.639,49 USD/ounce, mức cao nhất kể từ giữa tháng 5.
Trái lại, giá dầu giảm trong nhôm đầu tuần sau hai tuần liên tiếp tăng.
Dầu Brent, giá tham chiếu của thị trường toàn cầu, giảm hơn 2%, xuống 85,22 USD/thùng.
Trên Phố Wall, các chỉ số chính diễn biến trái chiều trong bối cảnh thị trường đồng thời phải hấp thụ thông tin về lệnh trừng phạt Iran và tuyên bố mới của ông Trump về việc áp thuế đối với Canada.
Nasdaq giảm 0,5%, S&P 500 giảm 0,2%, trong khi Dow Jones tăng 0,2% so với thời điểm mở cửa.
Nhóm cổ phiếu năng lượng chịu sức ép. Chevron giảm 0,8%, ExxonMobil giảm 0,9%, BP mất hơn 2% và Shell giảm 0,2%.
Như vậy, đòn trừng phạt mới của Washington không chỉ nhằm bóp nghẹt các nguồn thu của Tehran mà còn tạo thêm một biến số cho thị trường dầu, giá vàng, lạm phát và chi phí sinh hoạt tại Mỹ. Trong trường hợp Iran lựa chọn đáp trả bằng cách gây gián đoạn dòng chảy năng lượng hoặc vận tải biển, tác động có thể lan rộng vượt xa phạm vi nền kinh tế Iran.
Theo AJ, Reuters, AP
