"Vũ khí" mới ngăn tội phạm tài sản số

Chiêu trò đánh vào lòng tin và tâm lý xấu hổ

Vụ án liên quan đến dự án tiền số AntEx của ông Nguyễn Hòa Bình (Shark Bình), Chủ tịch HĐQT Tập đoàn NextTech, được xem là một lát cắt điển hình cho thực trạng các mô hình đầu tư núp bóng blockchain tại Việt Nam.

Theo điều tra ban đầu của Công an TP Hà Nội, năm 2021, nhóm của Shark Bình phát hành và bán 33,2 tỷ "đồng tiền số Antex" cho khoảng 30.000 nhà đầu tư trên các sàn giao dịch, thu về 4,5 triệu USDT (USDT là đồng tiền số, tương đương 4,5 triệu USD, khoảng 117 tỷ đồng).

Để quảng bá đồng tiền số Antex, củng cố niềm tin của nhà đầu tư, ông Bình đã sử dụng uy tín và tầm ảnh hưởng của bản thân để đăng tải thông tin trên mạng xã hội về việc ra mắt Quỹ đầu tư "Next100 Blockchain", cam kết đầu tư vào các dự án đồng tiền số với tổng vốn 50 triệu USD trong 10 năm. Theo cơ quan điều tra, dù dự án không triển khai đúng lộ trình, ông Bình và các cổ đông NextTech vẫn thống nhất rút tiền từ ví tổng của dự án Antex, chuyển vào ví điện tử cá nhân rồi bán, quy đổi ra VND để chia nhau.

Antex không phải trường hợp cá biệt. Trước đó, hàng loạt dự án tiền ảo như Wingstep, Naga Kingdom, WorldMall.app, PaynetCoin, Toptrade1 hay MTC - Matrix Chain cũng lần lượt bị triệt phá. Điểm chung là dựng vỏ bọc công nghệ hào nhoáng, hứa hẹn lợi nhuận cao phi thực tế, khai thác mạnh yếu tố niềm tin và vận hành theo mô hình Ponzi hoặc đa cấp trá hình, để lại hậu quả nặng nề cho hàng chục nghìn nhà đầu tư khi hệ thống sụp đổ.

Trao đổi với VietTimes, ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) cho rằng nếu chỉ nhìn vào số vụ án bị phanh phui, bức tranh thị trường sẽ trở nên lệch lạc. Theo ông, các thống kê quốc tế từ những tổ chức phân tích blockchain như Chainalysis hay Elliptic cho thấy số vụ việc liên quan đến tiền số có xu hướng gia tăng về mặt tuyệt đối, phản ánh quy mô thị trường toàn cầu đã mở rộng lên mức hàng nghìn tỷ USD. Tuy nhiên, tỷ lệ giao dịch bất hợp pháp trên tổng quy mô thị trường lại giảm mạnh, từ khoảng 0,4% xuống còn 0,15% vào năm 2024.

Theo Chủ tịch VBA, xu hướng này cho thấy sự tiến bộ của các công cụ truy vết on-chain, năng lực chuyên môn của cơ quan thực thi pháp luật và mức độ phối hợp ngày càng chặt chẽ giữa sàn giao dịch, tổ chức tài chính và nhà quản lý. Việc nhiều vụ án bị phát hiện không đồng nghĩa rủi ro gia tăng, mà phản ánh quá trình “làm sạch” tất yếu của một lĩnh vực mới.

Đặt trong bối cảnh Việt Nam, ông Phan Đức Trung cho rằng phần lớn các vụ việc bị khởi tố gần đây thực chất bắt nguồn từ giai đoạn 2020 - 2021, khi khung pháp lý về tài sản số còn bỏ ngỏ, hoạt động đầu tư và phát hành diễn ra tự phát, thiếu chuẩn mực. Chỉ đến khi công cụ pháp lý, nhân lực chuyên môn và cơ chế phối hợp đủ chín muồi, các hành vi vi phạm mới được nhận diện và xử lý.

Bàn về thủ đoạn phổ biến, ông Trung nhận định bản chất các mô hình lừa đảo không mới, song cách triển khai ngày càng tinh vi. Hiện có khoảng 7-12 mô hình, nổi bật là kịch bản thường được gọi là “nuôi lợn để thịt”, trong đó đối tượng không vội chiếm đoạt mà đầu tư thời gian xây dựng quan hệ, tạo lợi nhuận nhỏ ban đầu để hình thành niềm tin.

Khi dòng tiền đủ lớn, hệ thống đột ngột bị chặn, kèm theo các thủ thuật tâm lý đánh vào cảm giác xấu hổ, khiến nạn nhân e ngại trình báo. Đáng lo ngại, mô hình này không chỉ nhắm vào người thiếu hiểu biết, mà cả những người có nền tảng tài chính - ngân hàng.

Khoác áo công nghệ, mượn danh thương hiệu toàn cầu

Một biến tướng khác là việc các mô hình lừa đảo tự nhận là doanh nghiệp công nghệ cao, bất động sản ứng dụng blockchain, hoặc tuyên bố đã niêm yết cổ phiếu trên các sàn quốc tế như Nasdaq của Mỹ. Hình ảnh, tài liệu truyền thông được dàn dựng công phu, trong khi giá trị và hoạt động thực chất không tương xứng.

Những mô hình này thường nhắm tới các nhà đầu tư ở khu vực ít tiếp cận thông tin, nơi kiến thức về blockchain, thị trường vốn quốc tế còn hạn chế. Đây là dạng lừa đảo tinh vi, sự kết hợp giữa công nghệ, tài chính và tâm lý đám đông khiến việc nhận diện rủi ro trở nên khó khăn hơn rất nhiều.

Về mặt kỹ thuật, các nhóm tội phạm thường sử dụng máy trộn tiền (mixers) hoặc các đồng tiền có tính ẩn danh cao như Monero để che giấu dòng tiền. Tuy nhiên, theo ông Trung, blockchain không phải “vùng tối” tuyệt đối. Dấu vết giao dịch vẫn tồn tại và có thể truy vết bằng các công cụ phù hợp.

Dùng công nghệ nâng cao phòng ngừa

Trong bối cảnh các giải pháp quốc tế có chi phí rất cao, Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam đã phát triển công cụ on-chain Tracer, tập trung xây dựng dữ liệu lớn kết hợp trí tuệ nhân tạo nhằm phát hiện sớm các dấu hiệu rủi ro. Không chỉ phục vụ điều tra, dữ liệu on-chain còn có thể dùng để xếp hạng tín nhiệm tài sản số và hỗ trợ các mô hình tài chính thí điểm.

Đánh giá về năng lực xử lý tội phạm tài sản số của Việt Nam, ông Trung cho rằng kinh nghiệm điều tra các loại tội phạm truyền thống là nền tảng quan trọng. Vấn đề lớn nhất hiện nay không nằm ở nghiệp vụ mà ở thông tin và sự phối hợp, đặc biệt với các sàn giao dịch nước ngoài không có hiện diện pháp lý rõ ràng tại Việt Nam. Đây là điểm nghẽn cần được tháo gỡ thông qua các quy định chặt chẽ hơn về nghĩa vụ tuân thủ khi cung cấp dịch vụ cho người Việt Nam.

Việc Việt Nam đẩy mạnh các chương trình hợp tác quốc tế về phòng, chống rửa tiền và tài sản số, trong đó tại Hà Nội diễn ra lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng với sự tham dự của hơn 100 quốc gia, là cột mốc lịch sử quốc tế trong cuộc chiến với loại tội phạm này.

“Những chương trình này không chỉ giúp nâng cao tiêu chuẩn tuân thủ mà còn hỗ trợ đào tạo nhân lực điều tra, giám sát công nghệ cao - yếu tố then chốt trong phòng, chống tội phạm tài sản số trong kỷ nguyên số hóa”, Chủ tịch VBA Phan Đức Trung nói.

Dự báo 2-3 năm tới, Chủ tịch VBA nhận định tội phạm tài sản số sẽ không biến mất, bởi chuyển đổi số và token hóa tài sản vẫn tiếp tục phát triển. Vấn đề đáng lo ngại là tỷ lệ nạn nhân tố cáo hiện vẫn dưới 10%, do tâm lý e ngại và mất niềm tin.

“Trọng tâm không phải là kỳ vọng ‘xóa sổ’ tội phạm tài sản số mà là nâng cao nhận diện, phòng ngừa và thu hồi tài sản. Nếu một cơ hội nghe có vẻ quá dễ, quá hấp dẫn thì rủi ro luôn song hành. Công nghệ có thể phức tạp nhưng lừa đảo suy cho cùng vẫn đánh vào lòng tham và niềm tin”, ông Phan Đức Trung nhấn mạnh.