Tại phiên tòa xét xử Phó Đức Nam (Mr Pips) cùng các đồng phạm, câu chuyện về những khoản tiền hàng chục, hàng trăm tỷ đồng được chuyển giao, cất giữ, mua bán và đứng tên hộ dần hé lộ qua lời khai của các bị cáo và những người liên quan.
Bạn gái của Nam là Nguyễn Thanh Tâm nhiều lần được bạn trai nhờ mang tiền đi mua vàng. Tâm đã cho tiền vào thùng carton, mang xuống sảnh chung cư giao cho người bán, sau đó nhận túi vàng mang lên căn hộ cất giữ.
Cô gái này bị cáo buộc cùng Nam quản lý, sử dụng tiền do phạm tội mà có để mua bán bất động sản, vàng và ngoại tệ, với tổng số tiền liên quan hơn 384 tỷ đồng.
Bố mẹ và nhiều người thân khác của Nam cũng xuất hiện trong những giao dịch tài sản có nguồn gốc từ hoạt động phạm tội.
Bố Nam, ông Phó Đức Thắng, khai đã rút 97 tỷ đồng từ 3 tài khoản ngân hàng, chia nhỏ nhờ người thân, bạn bè cất giữ. Khi được hỏi về việc đưa tiền cho người họ hàng Phó Đức Tuấn, ông Thắng thừa nhận đây là 1 trong những sai lầm lớn của mình sau khi con trai bị bắt. Ông Thắng bị cáo buộc giúp Nam thực hiện giao dịch mua bán 5 bất động sản, tổng trị giá hơn 165 tỷ đồng.
Còn mẹ Nam là bà Lê Thị Liễu giải thích việc rút tiền, mua vàng và USD gửi người thân xuất phát từ tâm lý hoảng loạn, lo sợ tài sản bị thu giữ. Bà cho biết số tiền mặt rút về quá lớn, cồng kềnh. Nhà chỉ có 2 vợ chồng, nghĩ không an toàn nên đã mua vàng, ngoại tệ để cất giữ cho gọn. Bà Liễu nói sau khi được cơ quan điều tra giải thích mới nhận ra việc làm này là vi phạm pháp luật.
Một người họ hàng khác của Nam là Phó Đức Tuấn cũng bị cáo buộc liên quan đến việc cất giấu tài sản. Biết 7 tỷ đồng nhờ cất giữ là tiền do Nam phạm tội mà có, Tuấn vẫn nhận rồi chuyển vào tài khoản mẹ vợ. Người này còn hướng dẫn bố của Phó Đức Nam viết giấy vay nợ 10 tỷ đồng của mẹ vợ, dặn khai với công an rằng đó là tiền ông Thắng vay.
Trong khi đó, Nguyễn Thị Thủy, mợ của Nam, bị đưa ra xét xử về tội Rửa tiền và Trốn thuế do tham gia quản lý các công ty, mua bán và đứng tên bất động sản giúp Nam.
Những diễn biến tại phiên tòa đặt ra câu hỏi: Khi nào hành vi nhận giữ tiền bạc, đứng tên hộ tài sản có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự?
Yếu tố cấu thành tội rửa tiền, tiêu thụ tài sản phạm tội
Trao đổi với VietTimes, luật sư Trương Anh Tú, Chủ tịch TAT Law Firm, cho rằng pháp luật hình sự xác định trách nhiệm từ hành vi và lỗi của từng cá nhân, không phải từ quan hệ gia đình. Việc giữ tiền, hỗ trợ mua nhà hoặc đứng tên tài sản cho người thân có thể là giao dịch hợp pháp, nhưng cũng có thể phát sinh trách nhiệm hình sự nếu đáp ứng các dấu hiệu cấu thành tội phạm.
Theo luật sư, cần phân biệt 3 nhóm hành vi: giao dịch không cấu thành tội phạm; hành vi cố ý tham gia vào tội phạm nguồn với vai trò đồng phạm; hành vi cấu thành tội phạm độc lập liên quan đến tài sản do phạm tội mà có.
Dẫn quy định tại Điều 17 Bộ luật Hình sự về đồng phạm, luật sư Tú cho biết đồng phạm là trường hợp có từ 2 người trở lên cố ý cùng thực hiện 1 tội phạm. Người giúp sức là người tạo điều kiện tinh thần hoặc vật chất cho việc thực hiện tội phạm.
Vì vậy, việc biết người thân phạm tội không đương nhiên trở thành đồng phạm. Cần làm rõ người đó có cố ý hỗ trợ việc thực hiện tội phạm hay không, đã đóng góp bằng hành vi nào và hành vi ấy liên hệ thế nào với quá trình phạm tội.
Lời hứa giúp xử lý tài sản từ trước có thể liên quan đến vai trò giúp sức, tùy nội dung thỏa thuận và các điều kiện luật định; hành vi phát sinh độc lập sau đó cần đánh giá riêng.
Một điểm quan trọng khác là phải phân biệt tội Rửa tiền quy định tại Điều 324 và tội Chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có quy định tại Điều 323 Bộ luật Hình sự.
Theo luật sư Tú, tội Rửa tiền có phạm vi hành vi rộng hơn, bao gồm việc tham gia trực tiếp hoặc gián tiếp vào các giao dịch nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của tài sản; sử dụng tiền, tài sản do phạm tội mà có vào hoạt động kinh doanh hoặc hoạt động khác; cùng những hành vi che giấu thông tin, cản trở việc xác minh theo điều kiện cụ thể của điều luật.
Chuyển tiền qua nhiều tài khoản, mua vàng hay đứng tên bất động sản có thể là những hành vi cần xác minh khi xuất hiện dấu hiệu bất hợp pháp, nhưng không tự động cấu thành tội rửa tiền. Mỗi dạng hành vi tại Điều 324 có dấu hiệu riêng, do đó không thể áp dụng máy móc yêu cầu về mục đích che giấu cho tất cả trường hợp.
Trong khi đó, tội Chứa chấp hoặc tiêu thụ tài sản do người khác phạm tội mà có hướng đến hành vi chứa chấp, tiêu thụ tài sản khi biết rõ tài sản đó do người khác phạm tội mà có, trong trường hợp không có sự hứa hẹn trước. Không phải mọi việc nhận giữ tài sản đều thuộc phạm vi điều luật này.
"Việc phân định phải dựa vào nguồn gốc tài sản, hành vi, thời điểm và lỗi, không chỉ dựa vào số tiền hay người đứng tên. Nếu có dấu hiệu nhiều tội danh, cần đối chiếu từng cấu thành", luật sư Tú nói.
Theo luật sư Tú, trong khoa học về đồng phạm, nhận thức được hành vi phạm tội của người khác và cố ý tham gia thực hiện hành vi ấy là 2 vấn đề khác nhau. Đối với người bị xem xét vai trò giúp sức, cơ quan tiến hành tố tụng cần làm rõ 3 phương diện gắn bó với nhau: họ biết gì về tội phạm, có ý chí cố ý hỗ trợ việc thực hiện hay không và đã đóng góp thực tế như thế nào vào quá trình thực hiện tội phạm.
Đối với các tội danh độc lập, việc xác định trách nhiệm hình sự phải căn cứ vào dấu hiệu chủ quan được quy định trong từng điều luật. Cụ thể, Điều 323 Bộ luật Hình sự yêu cầu người thực hiện biết rõ tài sản do người khác phạm tội mà có. Trong khi đó, Điều 324 quy định một số trường hợp người thực hiện biết hoặc có cơ sở để biết, cùng các điều kiện khác tùy thuộc vào dạng hành vi.
Việc đánh giá phải dựa trên tổng thể chứng cứ, từ nội dung trao đổi, thời điểm tiếp nhận tài sản, nguồn tiền, chỉ dẫn chuyển dịch, người quyết định giao dịch đến những hành vi diễn ra trước, trong và sau đó. Lời khai không biết nguồn gốc tài sản cần được kiểm tra, đối chiếu với chứng từ, dữ liệu và các chứng cứ khách quan khác, không mặc nhiên được chấp nhận hoặc bác bỏ chỉ vì người khai có quan hệ thân thiết với người bị buộc tội.
Ranh giới cần nhận diện để không vướng lao lý
Ở góc độ khác, luật sư Lê Hồng Hiển, Giám đốc Hãng luật Lê Hồng Hiển & Cộng sự, lưu ý quy định mang tính nhân văn của pháp luật hình sự: việc miễn trách nhiệm hình sự trong một số trường hợp che giấu hoặc không tố giác tội phạm có liên quan đến người thân trong gia đình.
Theo luật sư Hiển, khoản 2 Điều 18 và khoản 2 Điều 19 Bộ luật Hình sự quy định một số trường hợp người thân của người phạm tội không phải chịu trách nhiệm hình sự về hành vi che giấu hoặc không tố giác tội phạm.
Cụ thể, ông bà, cha mẹ, con cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người phạm tội thuộc diện được áp dụng quy định này, trừ những trường hợp ngoại lệ mà pháp luật quy định.
Luật sư Hiển nhấn mạnh ranh giới pháp lý ở đây không nằm ở việc người nhận có quan hệ thân thiết đến đâu với người phạm tội, mà nằm ở nhận thức, mục đích và hành vi cụ thể của họ đối với tài sản. Tình cảm gia đình là điều đáng trân trọng, nhưng không thể trở thành lý do để hợp pháp hóa những hành vi vi phạm pháp luật.
Đối với hành vi che giấu tội phạm, ngoại lệ không áp dụng khi che giấu các tội xâm phạm an ninh quốc gia hoặc những tội đặc biệt nghiêm trọng khác được quy định tại Điều 389 Bộ luật Hình sự. Đối với hành vi không tố giác tội phạm, ngoại lệ không áp dụng khi không tố giác các tội thuộc Chương XIII về xâm phạm an ninh quốc gia hoặc các tội khác là tội phạm đặc biệt nghiêm trọng.
Theo luật sư Hiển, quy định này thể hiện sự cân nhắc của nhà làm luật. Bởi lẽ, quan hệ gia đình là những quan hệ tình cảm đặc biệt. Không phải người cha, người mẹ nào cũng có thể tố giác con mình; không phải người vợ, người chồng nào cũng có thể lựa chọn việc tố giác người bạn đời. Pháp luật thừa nhận thực tế đó và trong những giới hạn nhất định, không buộc họ phải lựa chọn giữa tình cảm gia đình và nguy cơ bị truy cứu trách nhiệm hình sự.
Tuy nhiên, cần phân biệt rõ việc không tố giác, che giấu tội phạm với việc chủ động thực hiện hành vi rửa tiền. Đây là 2 vấn đề pháp lý khác nhau.
Một người mẹ biết con mình phạm tội nhưng không tố giác có thể thuộc trường hợp không phải chịu trách nhiệm hình sự theo Điều 19. Tuy nhiên, nếu người mẹ biết tiền do con phạm tội mà có, vẫn chủ động tham gia các giao dịch nhằm che giấu nguồn gốc bất hợp pháp của khoản tiền đó thì có thể bị xem xét trách nhiệm hình sự về tội Rửa tiền theo Điều 324, nếu thỏa mãn các dấu hiệu cấu thành tội phạm.
"Nói cách khác, pháp luật có thể không buộc cha mẹ phải tố giác con, nhưng không vì thế mà cho phép cha mẹ tham gia hợp thức hóa tài sản do con phạm tội mà có. Đây chính là ranh giới cần được nhận thức đầy đủ, nhất là trong những vụ án kinh tế, lừa đảo, rửa tiền có sự liên quan của nhiều thành viên trong gia đình", luật sư Hiển phân tích.
Cần làm gì khi phát hiện dấu hiệu bất thường?
Từ những phân tích pháp lý trên, cả 2 luật sư đều cho rằng người dân cần thận trọng khi được người thân, bạn bè nhờ nhận tiền, chuyển khoản hoặc đứng tên tài sản, nhất là những giao dịch có giá trị lớn.
Theo luật sư Trương Anh Tú, trước khi đồng ý, người được nhờ cần làm rõ nguồn gốc tài sản, mục đích giao dịch, ai thực sự kiểm soát tiền hoặc tài sản, ai đưa ra quyết định và trách nhiệm của người đứng tên.
Những đề nghị nhận tiền không rõ nguồn gốc, chuyển qua nhiều tài khoản mà không có lý do hợp lý, ký giấy tờ sai bản chất giao dịch hoặc đứng tên tài sản nhưng không biết ai là người sử dụng đều là những dấu hiệu cần được kiểm tra.
Người được nhờ nên yêu cầu cung cấp chứng từ chứng minh nguồn tiền, lập thỏa thuận đúng bản chất và lưu giữ các tài liệu để giải trình. Nếu không thể xác minh những thông tin cơ bản hoặc bị yêu cầu cung cấp thông tin sai sự thật, cần từ chối tham gia và cân nhắc tham vấn luật sư.
Luật sư Lê Hồng Hiển lưu ý khi người đang bị điều tra, có liên quan đến vụ án hình sự mà đề nghị người thân khẩn trương rút tiền, chuyển tài sản, thay đổi người đứng tên hoặc không tiết lộ việc cất giữ tài sản thì hành vi này có thể đặt ra nghi vấn về mục đích che giấu, tẩu tán tài sản nhằm tránh việc phát hiện, kê biên, phong tỏa hoặc thu hồi của cơ quan có thẩm quyền.
"Tôi cho rằng người dân cần có nguyên tắc rất rõ ràng không nhận đứng tên hộ tài sản có nguồn gốc không minh bạch; không cho mượn tài khoản ngân hàng để nhận, chuyển những khoản tiền không rõ mục đích; không tham gia các giao dịch có dấu hiệu nhằm che giấu người sở hữu thực sự", luật sư Hiển khuyến cáo.
Một tình huống khác có thể xảy ra là người nhận giữ tiền, đứng tên tài sản ban đầu không biết nguồn gốc bất hợp pháp, nhưng sau đó mới phát hiện những dấu hiệu liên quan đến hành vi phạm tội. Theo luật sư Trương Anh Tú, nhận thức của người liên quan có thể thay đổi theo thời gian. Việc ban đầu không biết nguồn gốc phạm tội không mặc nhiên hợp pháp hóa mọi hành vi được thực hiện sau khi người đó đã biết hoặc có cơ sở để biết theo dấu hiệu của tội danh tương ứng.
Ở góc độ thực tiễn, luật sư Lê Hồng Hiển cũng khuyến nghị người đang giữ tài sản không nên tiếp tục chuyển tiền, rút tiền, bán tài sản, giao cho người khác cất giữ. Thay vào đó, cần bảo toàn lịch sử giao dịch ngân hàng, tin nhắn, hợp đồng, chứng từ chuyển tiền và thông tin về người đã giao tài sản. Đây có thể là những chứng cứ quan trọng để làm rõ thời điểm nhận tài sản, lý do nhận và nhận thức thực tế của người nhận.
Người liên quan cũng nên chủ động tham vấn luật sư, trình báo và cung cấp thông tin cho cơ quan có thẩm quyền. Việc tự nguyện hợp tác có ý nghĩa tích cực trong quá trình làm rõ sự thật khách quan, nhưng không đương nhiên loại trừ trách nhiệm hình sự nếu trước đó người nhận đã thực hiện hành vi cấu thành tội phạm.
Đối với những tài sản thuộc quyền sở hữu hợp pháp của người không liên quan đến hành vi phạm tội, cần làm rõ và phân biệt với tài sản do phạm tội mà có, tránh việc xử lý không đúng đối tượng.
