Theo kết luận thanh tra chuyên đề diện rộng về hoạt động kinh doanh xăng dầu, Thanh tra Chính phủ đã tiến hành thanh tra 260 doanh nghiệp, gồm 23 thương nhân đầu mối và 237 thương nhân phân phối, trong thời gian từ ngày 10/7 đến 5/10.
Kết quả thanh tra cho thấy, 58/260 doanh nghiệp, chiếm 22%, có dấu hiệu vi phạm điều kiện kinh doanh xăng dầu về cửa hàng, hệ thống phân phối và kho.
Trong đó, 39 doanh nghiệp không có đủ số cửa hàng bán lẻ xăng dầu tối thiểu; 19 doanh nghiệp không đáp ứng đủ số lượng tổng đại lý, đại lý hoặc thương nhân nhận quyền bán lẻ xăng dầu. Bên cạnh đó, 23 thương nhân phân phối không duy trì đủ kho, bể có dung tích tối thiểu 2.000 m³.
Đáng chú ý, có 182/260 doanh nghiệp, chiếm 70%, gồm 14 thương nhân đầu mối và 168 thương nhân phân phối, có dấu hiệu không duy trì mức dự trữ xăng dầu bắt buộc tối thiểu theo quy định.
Thanh tra Chính phủ cho biết quy định hiện hành yêu cầu thương nhân đầu mối duy trì lượng dự trữ tối thiểu tương đương 20 ngày cung ứng, trong khi thương nhân phân phối phải bảo đảm mức dự trữ tối thiểu 5 ngày cung ứng. Tuy nhiên, pháp luật chưa có hướng dẫn cụ thể phương pháp xác định tồn kho theo ngày cung ứng, đồng thời chưa có chế tài xử phạt đối với thương nhân phân phối không bảo đảm mức dự trữ.
Một phát hiện khác là 188/260 doanh nghiệp, chiếm 72%, có một hoặc nhiều ngày trong tháng 3/2026 có lượng tồn kho xăng dầu vượt 150% mức tồn kho bình quân của 3 tháng liền kề trước đó, có dấu hiệu của hành vi găm hàng.
Theo báo cáo của các doanh nghiệp, lượng tồn kho tăng cao trong một số thời điểm xuất phát từ việc phải nhập lô hàng lớn để bảo đảm nguồn cung, tàu neo chờ kéo dài khiến hàng về cùng thời điểm hoặc doanh nghiệp phải thực hiện các hợp đồng cung ứng đã ký trước đó. Đối với thương nhân đầu mối, việc phải duy trì dự trữ tối thiểu 20 ngày cung ứng cũng khiến lượng hàng tồn kho có thời điểm vượt ngưỡng 150%.
Mua bán lòng vòng, phát sinh chi phí trung gian hàng chục nghìn tỷ đồng
Kết luận thanh tra chỉ ra hoạt động mua bán xăng dầu giữa các thương nhân đầu mối với nhau và giữa các thương nhân phân phối với nhau diễn ra phổ biến. Có tới 253/260 doanh nghiệp, chiếm 97%, phát sinh hoạt động mua bán này với gần 7.760 giao dịch, tổng sản lượng khoảng 34 tỷ lít, giá trị khoảng 573.777 tỷ đồng.
Theo Thanh tra Chính phủ, hoạt động mua bán ngang lòng vòng giữa các doanh nghiệp làm tăng chi phí chiết khấu ở khâu trung gian khoảng 46.779 tỷ đồng. Một số doanh nghiệp còn lợi dụng cơ chế này để mua bán hóa đơn, trốn thuế, kinh doanh xăng dầu lậu hoặc xăng dầu không rõ nguồn gốc.
Về nghĩa vụ thuế, có 2 doanh nghiệp đầu mối có dấu hiệu kê khai thiếu khoảng 40 tỷ đồng thuế bảo vệ môi trường. Ngoài ra, 12 doanh nghiệp có dấu hiệu kê khai không đúng đối tượng với tổng số tiền khoảng 3.226 tỷ đồng; 15 doanh nghiệp là thương nhân đầu mối và các chi nhánh, công ty con chưa nộp ngân sách nhà nước khoảng 6.500 tỷ đồng, gồm tiền nợ thuế bảo vệ môi trường khoảng 3.869 tỷ đồng và tiền chậm nộp khoảng 2.110 tỷ đồng.
Đối với Quỹ bình ổn giá xăng dầu, có 20 doanh nghiệp đầu mối thực hiện trích lập, chi sử dụng quỹ theo thời điểm lập hóa đơn bán hàng, thay vì theo quy định về sản lượng thực tế tiêu thụ. Số tiền được chi từ quỹ theo cách thức này khoảng 2.209 tỷ đồng. Thanh tra Chính phủ cho biết chưa xác định được lỗi cố ý hay vô ý và thiệt hại cụ thể.
Kiến nghị xem xét khởi tố nhiều vụ việc có dấu hiệu tội phạm
Qua thanh tra, cơ quan này phát hiện một số vụ việc có dấu hiệu vi phạm pháp luật hình sự và đã có văn bản kiến nghị Cơ quan Cảnh sát điều tra, Bộ Công an tiếp nhận, xem xét khởi tố theo quy định.
Trong đó, tại Công ty TNHH Kinh doanh thương mại xăng dầu Thanh Bình và 12 doanh nghiệp liên quan, Thanh tra Chính phủ xác định từ tháng 1/2024 đến tháng 6/2026, công ty đã sử dụng 4.692 hóa đơn giá trị gia tăng đầu vào, thể hiện việc mua khoảng 2,6 tỷ lít xăng dầu từ 12 công ty không hoạt động thực tế, với giá trị khoảng 42.600 tỷ đồng.
Số hóa đơn này được sử dụng để hợp thức cho lượng xăng dầu bán ra khoảng 2,8 tỷ lít, trị giá khoảng 46.000 tỷ đồng. Cơ quan thanh tra còn phát hiện dòng tiền khoảng 48.100 tỷ đồng được chuyển từ các tài khoản của Công ty Thanh Bình đến tài khoản của 12 doanh nghiệp nói trên, sau đó tiếp tục luân chuyển qua các tài khoản trung gian và tài khoản cá nhân.
Vụ việc có dấu hiệu mua bán xăng dầu không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc, sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp và vi phạm quy định về kế toán.
Tại Công ty TNHH Đầu tư P.A.S và 4 đơn vị trực thuộc, trong khoảng thời gian từ tháng 7 đến tháng 10/2024, doanh nghiệp đã sử dụng 4.187 hóa đơn giá trị gia tăng đầu vào, thể hiện việc mua khoảng 150 triệu lít xăng dầu từ 8 công ty không hoạt động thực tế, với giá trị khoảng 3.300 tỷ đồng.
Thanh tra Chính phủ cũng nêu dấu hiệu vi phạm tại một số doanh nghiệp khác, gồm Công ty TNHH Xăng dầu Tây Nam S.W.P, Công ty cổ phần Nhiên liệu Phúc Lâm, Công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển Thương mại PLI, Công ty TNHH MTV Xuất nhập khẩu Hoa Kỳ và Công ty cổ phần Vận tải và Sản xuất Long Phú.
Các vụ việc được xác định có dấu hiệu của những tội danh như vi phạm quy định về kế toán gây hậu quả nghiêm trọng, trốn thuế hoặc liên quan đến mua bán xăng dầu không có hóa đơn, chứng từ chứng minh nguồn gốc. Việc xác định trách nhiệm hình sự thuộc thẩm quyền của cơ quan điều tra và cơ quan tiến hành tố tụng.
Đề xuất thay đổi cơ chế quản lý thị trường xăng dầu
Từ kết quả thanh tra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Thủ tướng chỉ đạo Bộ Công Thương chủ trì, phối hợp với Bộ Tài chính nghiên cứu củng cố hệ thống kinh doanh xăng dầu theo hướng bền vững, bảo đảm nguồn cung trong mọi tình huống.
Một trong những đề xuất đáng chú ý là hạn chế tối đa hoặc chỉ duy trì số lượng ít thương nhân phân phối tại những địa bàn kinh tế cần thiết; sắp xếp lại khâu phân phối nhằm giảm chi phí trung gian, tập trung nguồn lực cho thương nhân đầu mối và mạng lưới đại lý, cửa hàng bán lẻ.
Thanh tra Chính phủ cũng kiến nghị nghiên cứu xây dựng cơ chế giá xăng dầu vận hành theo thị trường có sự quản lý của Nhà nước, xem xét bãi bỏ cơ chế Nhà nước công bố giá cơ sở. Theo đó, thương nhân đầu mối chủ động tạo nguồn và công bố giá bán trên cơ sở giá thị trường quốc tế cùng các yếu tố chi phí thuộc phạm vi quản lý của Nhà nước.
Đối với Quỹ bình ổn giá xăng dầu, cơ quan thanh tra đề xuất nghiên cứu chấm dứt cơ chế hiện hành, thay thế bằng dự trữ quốc gia, dự trữ bắt buộc tại thương nhân đầu mối, chính sách thuế và các công cụ điều tiết khác.
Ngoài ra, Thanh tra Chính phủ kiến nghị Bộ Công an chỉ đạo Cơ quan Cảnh sát điều tra tiếp nhận hồ sơ, xem xét giải quyết kiến nghị khởi tố các vụ việc có dấu hiệu tội phạm; Bộ Công Thương, Bộ Tài chính và UBND các tỉnh, thành phố rà soát, xử lý các dấu hiệu vi phạm hành chính theo thẩm quyền.
