Ngay sau khi công an phát hiện hơn 1 triệu viên An cung ngưu hoàng hoàn giả, tác dụng của An cung thật trong điều trị đột quỵ ra sao, được dư luận đặc biệt quan tâm.
Nhằm "giải mã" tác dụng thật của An cung, VietTimes đã có cuộc trao đổi với PGS.TS.BS Nguyễn Thị Bay, chuyên gia đầu ngành Y học cổ truyền (YHCT), nguyên Phó Trưởng khoa YHCT, Đại học Y Dược TP.HCM. Bà đã có nhiều công trình nghiên cứu về YHCT, tham gia biên soạn, thẩm định tài liệu chuyên môn của Bộ Y tế về chẩn đoán, điều trị bằng YHCT và hiện đang làm việc tại Bệnh viện Đại học Y Dược TP.HCM – Cơ sở 3.
An Cung không thể thay thế điều trị đột quỵ
- Thưa bà! Nhiều người coi viên An cung như “thần dược” trong điều trị đột quỵ. Bà có thể cho biết An cung thật sự có tác dụng như thế nào và có thể dùng điều trị đột quỵ thay thế y học hiện đại hay không?
- An Cung Ngưu Hoàng Hoàn là phương thuốc kinh điển được ghi nhận trong Ôn bệnh điều biện của Ngô Cúc Thông. Theo lý luận YHCT, phương thuốc có công năng thanh nhiệt giải độc, khai khiếu và trấn kinh.
Trong thực hành cổ truyền, thuốc được sử dụng chủ yếu đối với bệnh cảnh nhiệt nhập tâm bào, đàm nhiệt bế khiếu hoặc nhiệt bế với những biểu hiện như sốt cao, rối loạn ý thức, hôn mê, mặt đỏ, thở thô, lưỡi đỏ và rêu vàng.
Điều này cũng cho thấy một điểm rất quan trọng. An Cung Ngưu Hoàng Hoàn không phải là thuốc có thể sử dụng cho tất cả người bệnh đột quỵ chỉ dựa trên một vài biểu hiện như méo miệng hoặc yếu tay chân. Chẩn đoán nhiệt bế của YHCT là một mô hình biện chứng riêng và không thể đồng nhất đơn giản với nhồi máu não hay xuất huyết não của y học hiện đại.
Ở góc độ dược lý học hiện đại, An Cung là một chế phẩm đa thành phần và ngày càng có nhiều nghiên cứu tìm hiểu tác động của thuốc lên tổn thương thần kinh. Các nghiên cứu tiền lâm sàng gợi ý một số cơ chế tiềm năng như điều hòa phản ứng viêm thần kinh, stress oxy hóa, apoptosis, autophagy và bảo vệ hàng rào máu não.
Chẳng hạn, một nghiên cứu công bố trên Journal of Ethnopharmacology năm 2025 cho thấy trên mô hình thiếu máu não – tái tưới máu ở động vật, An Cung có thể điều hòa quá trình autophagy thông qua trục SIRT1–H4K16ac. Đây là những dữ liệu đáng chú ý về mặt cơ chế nhưng cần nhấn mạnh rằng kết quả trên mô hình tế bào hoặc động vật chưa thể được xem như bằng chứng trực tiếp về hiệu quả điều trị trên người.
Bằng chứng lâm sàng trong những năm gần đây cũng đã bắt đầu xuất hiện. ANGONG TRIAL là một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược thực hiện tại 17 trung tâm trên những người bệnh nhồi máu não cấp mức độ trung bình đến nặng.
Trong phân tích chính, nghiên cứu chưa ghi nhận khác biệt có ý nghĩa thống kê về thay đổi thể tích ổ nhồi máu hoặc phù não giữa nhóm An Cung và nhóm giả dược. Tỷ lệ biến cố bất lợi nghiêm trọng cũng không khác biệt có ý nghĩa. Chính các tác giả kết luận rằng cần những nghiên cứu lớn hơn để xác định hiệu quả lâm sàng.
Một thử nghiệm thăm dò khác công bố năm 2025 trên 125 người bệnh nhồi máu não do tắc mạch lớn tuần hoàn trước đã được điều trị can thiệp nội mạch ghi nhận kết cục chức năng 90 ngày thuận lợi hơn ở nhóm được bổ sung An Cung.
Tuy nhiên đây là nghiên cứu đơn trung tâm, nhãn mở và có quy mô tương đối nhỏ. Quan trọng hơn, tất cả những người bệnh này đều được điều trị tái thông mạch bằng can thiệp nội mạch. Nói cách khác, nghiên cứu đánh giá An Cung như một liệu pháp bổ sung chứ hoàn toàn không phải là phương pháp thay thế lấy huyết khối.
Vì vậy ở thời điểm hiện tại, có thể nói An Cung Ngưu Hoàng Hoàn có những dữ liệu tiền lâm sàng đáng quan tâm và đã xuất hiện một số tín hiệu lâm sàng tích cực, nhưng bằng chứng vẫn chưa đủ mạnh để đặt thuốc ngang hàng với các phương pháp điều trị đột quỵ đã được xác lập.
Đặc biệt, An Cung không phải thuốc tiêu sợi huyết. Thuốc không thể được xem là biện pháp thay thế việc tái thông một động mạch não đang bị huyết khối làm tắc.
Theo hướng dẫn AHA/ASA năm 2026 về nhồi máu não cấp, người bệnh đủ điều kiện có thể được điều trị tiêu sợi huyết đường tĩnh mạch bằng alteplase hoặc tenecteplase trong cửa sổ 4,5 giờ.
Một số trường hợp được lựa chọn bằng hình ảnh học có thể được điều trị ở cửa sổ muộn hơn. Can thiệp lấy huyết khối cơ học là điều trị chuẩn đối với nhiều trường hợp tắc động mạch lớn và ở những bệnh nhân được chọn lọc, cửa sổ can thiệp có thể kéo dài đến 24 giờ.
Do đó nếu nghi ngờ đột quỵ, ưu tiên đầu tiên vẫn là đưa người bệnh đến cơ sở có khả năng cấp cứu đột quỵ càng sớm càng tốt. Nếu An Cung được cân nhắc sử dụng thì đó phải là quyết định sau khi người bệnh đã được đánh giá đầy đủ và không được làm trì hoãn các biện pháp điều trị cấp cứu đã được chứng minh.
An Cung giả: Nguy cơ không chỉ ở thuốc không có tác dụng
- An Cung giả, sai thành phần hoặc sai hàm lượng có thể gây những nguy cơ gì, thưa bà?
- Với một chế phẩm đa thành phần như An Cung Ngưu Hoàng Hoàn, chất lượng sản phẩm có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Một sản phẩm giả hoặc không đạt chuẩn không đơn thuần là không có tác dụng mà còn có thể tạo ra những nguy cơ hoàn toàn không dự đoán được.
Nếu thành phần không đúng, người sử dụng có thể tiếp xúc với dược liệu thay thế, tạp chất, phẩm màu hoặc những chất không được công bố. Nếu hàm lượng hoạt chất không ổn định thì nguy cơ độc tính cũng thay đổi. Đây là lý do người dân không nên mua các sản phẩm trôi nổi chỉ dựa vào bao bì, giá thành hoặc lời quảng cáo về xuất xứ.
Một vấn đề khác thường được quan tâm là một số công thức An Cung truyền thống có chứa chu sa và hùng hoàng. Chu sa có thành phần chính là mercury sulfide hay HgS còn hùng hoàng chứa các sulfide của arsenic.
Nghe đến thủy ngân và arsenic, nhiều người có thể cho rằng độc tính của các thành phần này tương đương methylmercury hoặc arsenic vô cơ. Tuy nhiên cách hiểu này cũng chưa hoàn toàn chính xác.
Các nghiên cứu độc chất học cho thấy dạng hóa học quyết định rất lớn đến khả năng hấp thu và độc tính. HgS trong chu sa và arsenic sulfide trong hùng hoàng có sinh khả dụng khác đáng kể so với methylmercury, mercuric chloride hoặc các dạng arsenic hòa tan.
Vì vậy, không thể chỉ dựa vào tổng lượng thủy ngân hoặc arsenic để suy ra trực tiếp mức độ độc của một chế phẩm. Dù vậy, điều đó không có nghĩa các thành phần này hoàn toàn vô hại. Liều sử dụng, thời gian sử dụng, quy trình bào chế, chất lượng nguyên liệu và tình trạng gan thận của người bệnh đều ảnh hưởng đến nguy cơ.
Một tổng quan về tính an toàn của An Cung chứa chu sa và hùng hoàng đã ghi nhận các báo cáo phản ứng có hại nhưng cũng cho thấy dữ liệu hiện có chưa đủ để xác định chính xác tần suất xảy ra các biến cố này.
Vì vậy, thái độ phù hợp không phải là xem An Cung như một chất độc, nhưng cũng không nên coi đây là thuốc bổ có thể sử dụng tùy ý hoặc định kỳ kéo dài.
Đặc biệt không có cơ sở khoa học để uống An Cung hàng tháng, hàng quý hoặc vài lần mỗi năm nhằm làm sạch mạch máu hay phòng đột quỵ.
Dự phòng đột quỵ phải tập trung vào những yếu tố nguy cơ đã được chứng minh như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn lipid máu, rung nhĩ, hút thuốc lá, ít vận động và các bệnh lý tim mạch.
Đừng để một viên thuốc làm chậm “thời gian vàng”
-Có trường hợp phải cấp cứu sau khi uống An Cung hay không? Nôn ói, dị ứng, rối loạn ý thức hoặc chảy máu có thể liên quan đến thuốc như thế nào?
- Một người bệnh có thể diễn tiến xấu hoặc phải cấp cứu sau khi được cho uống An Cung. Tuy nhiên, về mặt khoa học cần hết sức thận trọng trước khi kết luận rằng mọi biểu hiện xảy ra sau khi uống thuốc đều do thuốc gây ra.
Ví dụ một người đang bị đột quỵ có thể nôn ói do chính tổn thương thần kinh, tăng áp lực nội sọ hoặc tổn thương vùng thân não. Rối loạn ý thức cũng có thể tiến triển do ổ nhồi máu lan rộng, phù não, xuất huyết não hoặc nhiều nguyên nhân chuyển hóa khác. Vì vậy mối liên quan về thời gian không đồng nghĩa với quan hệ nhân quả.
Ngược lại, có một nguy cơ rất thực tế mà người nhà thường bỏ qua là sặc đường thở. Đột quỵ có thể gây rối loạn nuốt (dysphagia) và làm suy giảm phản xạ ho bảo vệ đường thở.
Một người bệnh đang lơ mơ, hôn mê hoặc nuốt khó mà bị cố nhét viên thuốc vào miệng hay đổ thuốc hòa nước vào có thể hít thuốc và dịch vào khí quản. Hậu quả có thể là tắc nghẽn đường thở hoặc viêm phổi hít (aspiration pneumonia).
Đây mới là một trong những lý do quan trọng nhất khiến không nên tự ý cho người nghi đột quỵ uống thuốc khi chưa đánh giá khả năng nuốt.
Dị ứng hoặc phản ứng quá mẫn đối với thành phần của thuốc cũng có khả năng xảy ra như với nhiều chế phẩm dược liệu khác. Nếu sau uống thuốc xuất hiện mề đay lan rộng, phù môi lưỡi, khó thở, tụt huyết áp hoặc rối loạn ý thức tiến triển nhanh thì phải nghĩ đến một phản ứng nghiêm trọng và cần cấp cứu ngay.
Đối với chảy máu, cần diễn đạt thận trọng hơn. Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng đủ mạnh để khẳng định An Cung làm khối máu tụ trong xuất huyết não tăng lên hoặc trực tiếp gây xuất huyết não.
Thậm chí đã có các nghiên cứu về việc sử dụng An Cung như điều trị bổ trợ trong xuất huyết não nhưng chất lượng bằng chứng nhìn chung còn hạn chế. Vì vậy không nên giải thích đơn giản rằng uống An Cung sẽ làm vỡ mạch hoặc làm máu chảy nhiều hơn.
Vấn đề thực tế hơn là ở nhà chúng ta không thể dựa vào triệu chứng để xác định chắc chắn người bệnh đang bị nhồi máu não hay xuất huyết não. Điều đó đòi hỏi CT hoặc MRI não. Cho thuốc trước khi xác định thể đột quỵ vừa không giải quyết được nguyên nhân vừa có thể làm mất thời gian cấp cứu quý giá.
Nếu người bệnh đã uống An Cung trước khi đến viện, gia đình nên thông báo cho bác sĩ tên sản phẩm, liều đã dùng, thời điểm sử dụng và nếu có thể nên mang theo bao bì hoặc sản phẩm còn lại. Những thông tin này giúp bác sĩ đánh giá nguy cơ liên quan đến thành phần thuốc và các thuốc đang dùng đồng thời.
Gặp người nghi đột quỵ, việc đầu tiên không phải tìm An Cung
- Là chuyên gia hàng đầu, cũng là bác sĩ trực tiếp điều trị nhiều năm, bà khuyến cáo gì trước tâm lý cứ nghi đột quỵ là cho uống An Cung?
Điều tôi muốn nhấn mạnh nhất là khi nghi ngờ đột quỵ, việc đầu tiên không phải tìm An Cung mà là tìm cách đưa người bệnh đến bệnh viện nhanh nhất.
Trong đột quỵ có một nguyên tắc rất quan trọng là time is brain - thời gian chính là não. Khi một động mạch não bị tắc, xung quanh vùng mô đã tổn thương nặng còn có vùng penumbra (vùng mô não đang thiếu máu nhưng chưa tổn thương không hồi phục và vẫn có khả năng được cứu) nếu tái tưới máu kịp thời. Càng trì hoãn, phần mô não có khả năng phục hồi càng giảm.
Ngay khi người bệnh xuất hiện đột ngột méo miệng, yếu hoặc tê một bên cơ thể, nói khó, không hiểu lời, mất thăng bằng, nhìn mờ hoặc rối loạn ý thức, gia đình cần nghĩ đến đột quỵ và kích hoạt cấp cứu.
Một thông tin đặc biệt quan trọng cần ghi nhớ là thời điểm người bệnh còn hoàn toàn bình thường lần cuối, thường gọi là last known well. Đây là dữ liệu giúp bác sĩ xác định khả năng sử dụng các biện pháp tái tưới máu.
Trong thời gian chờ vận chuyển, không nên tự ý cho người bệnh ăn, uống hay dùng thuốc khi chưa biết khả năng nuốt. Không nên chờ xem uống An Cung có tỉnh lại hay không. Cũng không nên chích máu đầu ngón tay, cạo gió, xoa dầu hoặc thực hiện những biện pháp dân gian làm chậm thời gian đến bệnh viện.
Một điểm khác cũng cần thay đổi trong nhận thức cộng đồng là An Cung không phải thuốc dự phòng đột quỵ. Không có bằng chứng cho thấy một người khỏe mạnh uống An Cung định kỳ có thể làm sạch mạch máu, hòa tan mảng xơ vữa hoặc ngăn ngừa đột quỵ.
Cách dự phòng hiệu quả hơn nhiều là phát hiện và kiểm soát đúng các yếu tố nguy cơ. Người tăng huyết áp cần kiểm soát huyết áp. Người đái tháo đường cần kiểm soát đường huyết. Người rối loạn lipid máu cần được đánh giá nguy cơ tim mạch và điều trị phù hợp. Người rung nhĩ cần được bác sĩ đánh giá chỉ định thuốc chống đông. Bên cạnh đó là bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, duy trì vận động thể lực và kiểm soát cân nặng.
YHCT có thể có vị trí trong mô hình điều trị tích hợp, nhưng tích hợp không có nghĩa là thay thế một phương pháp đã được chứng minh bằng một phương pháp chưa có bằng chứng tương đương. Với An Cung Ngưu Hoàng Hoàn, các nghiên cứu hiện đại đang cung cấp thêm những dữ liệu đáng quan tâm về tác dụng bảo vệ thần kinh và khả năng hỗ trợ điều trị. Tuy nhiên những dữ liệu đó cần được hiểu đúng phạm vi.
Thông điệp quan trọng nhất đối với cộng đồng vì thế rất đơn giản. Khi nghi ngờ đột quỵ, hãy ưu tiên cấp cứu và bảo vệ thời gian vàng. An Cung nếu có vai trò phải được sử dụng đúng chỉ định, đúng thời điểm và trong một chiến lược điều trị được bác sĩ đánh giá. Không nên để một viên thuốc trong tủ gia đình trở thành lý do khiến người bệnh đến bệnh viện muộn hơn.
- Cám ơn bà về cuộc trò chuyện!
