Một bộ phận người Iraq ăn mừng sự kết thúc của hiện diện quân sự Mỹ – lực lượng từng kéo theo nhiều năm đổ máu và bạo lực. Nhưng không ít người lại lo lắng về tương lai đất nước, khi Iraq vẫn mắc kẹt giữa Washington và Tehran, hai đồng minh quyền lực giờ đây đang đối đầu trực tiếp.
Quân đội Mỹ chính thức rút khỏi Iraq trong hôm 30/9, khép lại hai thập niên hiện diện quân sự tại quốc gia Trung Đông này. Sự hiện diện đó từng gắn với nhiều năm xung đột đẫm máu, để lại một đất nước kiệt quệ đang cố thoát khỏi sự chi phối của hai cường quốc quan trọng nhất đối với mình – Mỹ và Iran, vốn giờ đã trở thành đối thủ trong một cuộc chiến.
Sau khi lật đổ chính quyền Saddam Hussein năm 2003, người đã cầm quyền ở Iraq gần 24 năm, quân đội Mỹ đang thực hiện lần rút quân thứ hai khỏi quốc gia này.
Cuộc chiến và quá trình chiếm đóng của Mỹ, kết thúc vào năm 2011, để lại một Iraq chao đảo bởi bạo lực giáo phái và các cuộc nổi dậy của lực lượng vũ trang. Theo những ước tính thận trọng nhất, gần 4.500 binh sĩ Mỹ thiệt mạng, trong khi hơn 115.000 người Iraq mất mạng.
Ba năm sau, quân đội Mỹ lại quay trở lại Iraq, lần này để dẫn đầu cuộc chiến chống Nhà nước Hồi giáo (IS) tự xưng, lực lượng thánh chiến từng chiếm giữ những vùng lãnh thổ rộng lớn ở Iraq và Syria, khét tiếng với các vụ thảm sát người Hồi giáo dòng Shiite, hành quyết công khai con tin, tra tấn và bắt phụ nữ thuộc cộng đồng thiểu số Yazidi làm nô lệ.
Với việc Chiến dịch Inherent Resolve – tên chính thức của chiến dịch quân sự đa quốc gia do Mỹ dẫn đầu nhằm đánh bại ISIS – kết thúc, toàn bộ 2.500 binh sĩ Mỹ được triển khai tại Iraq trong năm nay sẽ rời khỏi nước này.
Những dấu tích vật chất của nhiều thập niên chiến tranh cũng đang dần biến mất. Các bức tường chống bom từng chạy ngoằn ngoèo khắp Baghdad đã được tháo dỡ. Trung tâm thương mại, nhà hàng và các công trường xây dựng nhộn nhịp trở lại, trong bối cảnh người Iraq quyết tâm khôi phục nhịp sống bình thường từng bị những năm tháng đánh bom xe cướp mất.
Những thành quả mà người Iraq phải rất khó khăn mới giành được giờ đây trở nên mong manh hơn trong bối cảnh khu vực Trung Đông đang rung chuyển bởi cuộc chiến Mỹ - Israel với Iran. Iraq phải tìm cách cân bằng giữa Iran, quốc gia láng giềng đầy quyền lực, và Washington, đồng minh quan trọng nhất của Baghdad. Mỹ cũng lo ngại việc quân đội rút đi có thể tạo thêm khoảng trống để Tehran gia tăng ảnh hưởng tại Iraq.
Thỏa thuận rút quân giữa Mỹ và Iraq được chính phủ Baghdad ký với chính quyền Tổng thống Joe Biden vào năm 2024. Việc chính quyền Tổng thống Donald Trump vẫn thực hiện đúng hạn chót ngày 30/9, bất chấp cuộc chiến với Iran, cho thấy Washington đang có xu hướng rộng hơn là thu hẹp vai trò tại Trung Đông.
Trong nhiều năm, người Mỹ ngày càng mệt mỏi với những cuộc chiến được gọi là “chiến tranh bất tận”, trong đó có các cuộc xung đột tại Iraq và Afghanistan.
Ngay khi Iraq kỷ niệm việc Mỹ rút quân trong tuần này bằng một lễ “mừng chủ quyền” kéo dài 3 ngày, nước này lại chịu sức ép lớn từ chính quyền Trump nhằm giải giáp các lực lượng dân quân Hồi giáo dòng Shiite được Iran hậu thuẫn. Nhiều nhóm trong số này đang chống lại nỗ lực của chính quyền nhằm đưa họ hoàn toàn vào khuôn khổ kiểm soát của nhà nước.
Việc những binh sĩ Mỹ cuối cùng rời Iraq cũng khép lại một di sản đầy tranh cãi của Washington.
Iraq từng chịu tổn thất dân sự rất lớn trong những năm xung đột, đặc biệt là bạo lực giữa các cộng đồng Hồi giáo Shiite và Sunni. Sau khi chính quyền Saddam Hussein sụp đổ, cán cân chính trị và quyền lực giữa các cộng đồng cũng thay đổi đáng kể, góp phần khiến tình hình an ninh trong nước trở nên phức tạp trong nhiều năm.
Bản thân quân đội Mỹ cũng từng thực hiện nhiều hành vi bị lên án, trong đó có tra tấn tù nhân Iraq tại nhà tù Abu Ghraib và sử dụng các nhà thầu quốc phòng tư nhân như Blackwater. Các vụ giết dân thường ngoài pháp luật liên quan đến lực lượng này đã làm gia tăng sâu sắc sự phẫn nộ trước điều mà nhiều người Iraq coi là tình trạng binh sĩ Mỹ được miễn trừ trách nhiệm.
Tuy nhiên, bất chấp những bất bình đó, người Iraq vẫn theo dõi sự ra đi của quân đội Mỹ với tâm trạng lo lắng.
“Vợ tôi mất thị lực vì mảnh đạn từ một viên đạn Mỹ”, Omar al-Husseini, một nhiếp ảnh gia ở Mosul, thành phố từng là trung tâm của cái gọi là “vương quốc Hồi giáo” do IS tự xưng, kể lại.
“Chú tôi bị IS sát hại sau khi bị một viên đạn Mỹ làm liệt. Nhưng hôm nay, khi nói về việc người Mỹ rời đi, niềm vui của chúng tôi vẫn pha lẫn nỗi sợ.”
Dưới sự lãnh đạo của Thủ tướng Ali al-Zaidi, một chính trị gia còn khá non kinh nghiệm, Iraq đang phải đối mặt với nhiệm vụ vô cùng khó khăn: kiềm chế một mạng lưới dân quân rộng lớn và ngày càng có ảnh hưởng.
Các lực lượng dân quân này ban đầu được thành lập với sự hỗ trợ của Iran để chống lại quân đội Mỹ. Họ từng khiến hàng trăm binh sĩ Mỹ thiệt mạng, trong khi tình trạng bạo lực giáo phái mà họ góp phần thúc đẩy khiến hàng chục nghìn người Iraq thiệt mạng.
Năm 2014, khi người Shiite Iraq đồng loạt huy động lực lượng chống ISIS, số lượng các nhóm dân quân tăng mạnh. Trong những năm sau đó, các lực lượng với hàng nghìn thành viên ngày càng trở nên quyền lực, không chỉ nhờ sức mạnh quân sự mà còn bằng cách thành lập các đảng phái chính trị và cắm sâu vào bộ máy nhà nước.
Ông al-Zaidi cam kết đưa các lực lượng dân quân dưới quyền kiểm soát của nhà nước vào giữa năm 2027. Tuy nhiên, khả năng ông thực hiện được lời hứa vẫn còn là dấu hỏi lớn.
Rủi ro là rất cao. Thông qua tài khoản ngân hàng tại Mỹ được sử dụng để tiếp nhận các khoản thanh toán dầu mỏ, Washington kiểm soát việc vận chuyển thực tế số USD mà Iraq thu được từ xuất khẩu dầu. Mỹ cũng đã cho thấy họ sẵn sàng sử dụng đòn bẩy này khi tạm thời đình chỉ dòng tiền trong năm nay.
Iran, trong khi đó, quyết tâm duy trì các lực lượng dân quân. Những nhóm này đã chứng minh giá trị của mình trong việc tiến hành các cuộc tấn công trong chiến tranh, gây bất ổn khu vực và tạo ra những tác động nghiêm trọng đối với nền kinh tế toàn cầu.
Trong một cuộc phỏng vấn gần đây với New York Times, ông al-Zaidi nói: “Mọi người Iraq ngày nay đều muốn đất nước mình có chủ quyền hoàn toàn; họ muốn quyền lực chỉ nằm trong tay nhà nước”. Ông đồng thời cam kết chấm dứt “luật rừng”.
Những hệ quả không lường trước của việc Mỹ rút quân
Nhiều người Iraq lo ngại đất nước sẽ xoay xở thế nào trong cuộc giằng co này.
“Chúng tôi sợ Iraq có thể bị nuốt chửng”, Ahmad al-Shammari, một nhân viên Bộ Giáo dục tại Falluja, nói.
Falluja từng trở thành biểu tượng cho những chiến thắng mong manh trong giai đoạn đầu Mỹ hiện diện tại Iraq. Thành phố này hứng chịu những trận chiến đẫm máu và tàn phá nhất nhằm đánh bật lực lượng nổi dậy trong thời kỳ Mỹ chiếm đóng.
Thế nhưng đến năm 2014, Falluja lại trở thành thành phố đầu tiên bị IS chiếm giữ khi lực lượng thánh chiến tràn qua Iraq.
Khi quân đội Mỹ trở lại để dẫn đầu liên minh quốc tế đánh bại IS, chiến dịch truy quét lực lượng này đã biến nhiều khu vực rộng lớn tại các thành phố Iraq thành đống đổ nát.
Cuộc chiến để lại số người thiệt mạng không thể thống kê đầy đủ, khiến hàng triệu người thuộc cộng đồng Sunni phải rời bỏ nhà cửa và kéo dài thêm nhiều năm xung đột giáo phái.
Với nhiều người Iraq bình thường, câu hỏi hiện nay là việc Mỹ rút quân lần này sẽ tạo ra những hệ quả ngoài dự tính nào đối với cuộc sống của họ. Đó có thể là sự trỗi dậy trở lại của các nhóm thánh chiến, hoặc một cuộc đối đầu sắp xảy ra giữa chính quyền Iraq và các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn.
“Tôi nhớ chuyện gì xảy ra sau khi Mỹ rút quân năm 2011”, Sarkawt Ahmad, chủ một cửa hàng 26 tuổi ở phía tây bắc Sulaymaniyah, thuộc khu vực Kurdistan của Iraq, nói.
“Hãy thử tưởng tượng những nhóm thân Iran này sẽ làm gì với chúng tôi khi không còn liên minh quốc tế.”
Một số chuyên gia an ninh khu vực cho rằng chính sự hiện diện kéo dài của Mỹ tại Iraq đã tạo lý do để các lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn biện minh cho sự tồn tại cũng như việc duy trì vũ khí.
“Chúng ta không thể cứ biến đổi các nhiệm vụ này từ mục tiêu này sang mục tiêu khác, như những gì chúng ta đã làm suốt 25 năm”, Adam Weinstein, người từ lâu ủng hộ việc Mỹ chấm dứt nhiệm vụ quân sự tại Iraq và hiện là Phó Giám đốc Chương trình Trung Đông thuộc Viện Quincy, nhận định.
Renad Mansour, chuyên gia về Iraq tại Chatham House, một viện nghiên cứu có trụ sở ở London, cho rằng việc Mỹ rút quân cho thấy một sự thay đổi lớn hơn.
“Nhìn ở bức tranh rộng hơn, điều này cho thấy Mỹ không còn là nước như trước đây – nhưng đồng thời, các ưu tiên của Mỹ cũng không còn như trước”, ông nói.
Người Kurd dễ tổn thương trong trật tự an ninh mới
Mỹ và Iraq vẫn chưa hoàn tất những kế hoạch cuối cùng về quan hệ an ninh giữa hai nước trong thời gian tới.
Tình hình đặc biệt khiến khu vực Kurdistan bán tự trị ở miền Bắc Iraq lo lắng. Khu vực này từng chứng kiến chính quyền Trump rút quân khỏi vùng đông bắc Syria do người Kurd kiểm soát, qua đó buộc lực lượng tại đây phải quay trở lại dưới quyền kiểm soát của chính quyền trung ương.
Người Kurd ở Iraq, những người bắt đầu xây dựng quyền tự chủ cho khu vực của mình với sự hỗ trợ không quân Mỹ từ những năm 1990, cảm thấy dễ bị tổn thương nhất trong trật tự an ninh mới của Iraq.
Là một trong những đối tác an ninh thân cận nhất của Mỹ tại khu vực, Kurdistan của Iraq đã hứng chịu nhiều cuộc tấn công từ Iran và các lực lượng dân quân Iraq đồng minh của Tehran trong năm nay.
Các quan chức người Kurd cho rằng điều này phản ánh một vấn đề nghiêm trọng hơn đối với an ninh toàn Iraq.
“Không có hệ thống phòng không nào ở khu vực Kurdistan, cũng như trên toàn Iraq”, Kifah Mahmoud, cố vấn của Masoud Barzani, tổng thống đầu tiên của Kurdistan Iraq, nói.
“Điều này tạo ra cảm giác lo âu và bất định.”
Những nỗ lực của Baghdad nhằm khẳng định chủ quyền liên tục bị suy yếu trong những tháng gần đây bởi nhiều sự việc cho thấy chính quyền trung ương chưa kiểm soát được hoàn toàn không phận và biên giới.
Gần đây nhất, Arab Saudi cáo buộc Iraq là nơi xuất phát của cuộc tấn công khiến một tuyến đường ống dẫn dầu chạy từ đông sang tây của nước này tạm thời ngừng hoạt động. Tuyến đường ống này vận chuyển lượng dầu tương đương 4% nguồn cung toàn cầu.
Các quan chức Iraq nghi ngờ các lực lượng dân quân trong nước đã tạo điều kiện cho các đặc vụ Iran tiến hành cuộc tấn công.
Trong khi đó, các lực lượng dân quân Iraq chỉ ra rằng Israel từng thiết lập những căn cứ bí mật trên sa mạc Iraq trong cuộc chiến với Iran. Trong nhiều năm, quân đội Thổ Nhĩ Kỳ cũng kiểm soát một số vùng lãnh thổ ở miền bắc Iraq, dù các quan chức Iraq và Thổ Nhĩ Kỳ gần đây đã công bố kế hoạch rút quân theo từng giai đoạn.
Những khoảng trống trong chủ quyền của Iraq có thể trở thành điểm yếu lớn nhất trong chiến dịch của chính phủ nhằm kiểm soát các lực lượng dân quân.
Chỉ vài ngày trước khi sự hiện diện quân sự Mỹ chính thức chấm dứt, Abu Mujahid al-Assaf, một thủ lĩnh Kataib Hezbollah – một trong những lực lượng dân quân được Iran hậu thuẫn mạnh nhất tại Iraq – đã đưa ra cảnh báo đáng ngại với chính phủ nếu Baghdad tiếp tục tuân thủ các lệnh trừng phạt mới của Mỹ nhằm vào Tehran.
“Hãy để ông al-Zaidi và những người đứng sau ông ta biết rằng: Một chính phủ không hành động vì lợi ích của người dân sẽ bị lật đổ bằng nhiều biện pháp khác nhau”, ông viết trong một tuyên bố.
Các lực lượng dân quân đang biến ngày quân đội Mỹ chính thức rút khỏi Iraq thành dịp để ca ngợi chiến thắng của chính họ, thay vì xem đây là thành quả của chiến dịch chống IS.
Họ thông báo tổ chức một cuộc tuần hành trên đường phố Baghdad vào chiều thứ Tư với khẩu hiệu: “Chúng tôi sẽ không giữ các ông lại”. Các lực lượng này gọi cuộc rút quân là “thành quả có được nhờ dòng máu thiêng liêng của những người tử vì đạo và sự kiên nhẫn của các chiến binh trong lực lượng Kháng chiến Hồi giáo Iraq”.
Trong số những người Iraq phản đối các lực lượng dân quân có Awatif al-Azawi, một phụ nữ 57 tuổi vẫn mang trong mình những ký ức đau đớn về sự hiện diện của Mỹ.
Bà đổ lỗi cho Mỹ về cái chết của con trai mình, người mà bà nói đã thiệt mạng trong cuộc đấu súng giữa các tay súng và lực lượng Mỹ tại quê nhà Falluja.
“Tôi từng yêu người Mỹ vì họ đã giải phóng chúng tôi khỏi sự áp bức của Saddam Hussein”, bà nói.
“Nhưng đáng tiếc là sau đó chúng tôi nhận ra sự áp bức và tàn bạo của quân đội Mỹ còn tồi tệ hơn Saddam.”
Trong đêm đầu tiên quân đội Mỹ không còn hiện diện tại Iraq, bà nói mình sẽ làm một chiếc bánh tại nhà, thắp nến rồi thổi tắt để ăn mừng.
Theo NYTimes, Reuters
