Cuộc xung đột Nga - Ukraine không chỉ tàn phá các thành phố, hạ tầng năng lượng mà còn để lại hậu quả nghiêm trọng dưới lòng Biển Đen. Hơn 120.000 con cá heo và động vật thuộc nhóm cá voi nhỏ đã chết kể từ năm 2022, trong khi nhiên liệu rò rỉ, hóa chất quân sự và những vụ nổ liên tiếp đẩy hệ sinh thái biển vào tình trạng tổn thương sâu sắc.
Dọc bờ Biển Đen, ngư dân và những người đánh bắt trái phép thường bắt gặp cá heo chết ngạt, mắc vào lưới. Họ phải cắt bỏ vây để gỡ xác chúng ra rồi thả xuống biển. Không ít xác cá sau đó trôi dạt vào bờ, trên da vẫn hằn rõ những vết lưới.
Hoạt động đánh bắt cá và săn bắt trái phép tại các quốc gia ven Biển Đen đã sụt giảm mạnh kể từ khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022. Khi đó, Moscow tìm cách kiểm soát toàn bộ bờ biển Biển Đen của Ukraine nhưng không đạt được mục tiêu.
Tuy nhiên, giao tranh kéo dài đang gây ra một thảm họa khác đối với sinh vật biển. Theo ông Ivan Rusev, nhà nghiên cứu trưởng tại Vườn quốc gia đầm phá Tuzly, miền Nam Ukraine, số lượng cá heo mũi chai, cá heo mõm ngắn và cá heo chuột không vây chết vì chiến sự đã tăng lên “hàng trăm lần”.
Trao đổi với Al Jazeera, ông Rusev cho biết riêng trong năm 2022, khoảng 50.000 cá thể đã chết theo cách này. Đến năm 2026, tổng số cá thể thiệt mạng đã vượt 120.000, tương đương khoảng một phần tư số động vật thuộc nhóm cá voi nhỏ tại Biển Đen.
Tiếng nổ và sóng sonar khiến cá heo mất phương hướng, chết đói
Cá heo là loài săn mồi ở vị trí cao trong chuỗi thức ăn. Việc số lượng cá thể suy giảm nghiêm trọng khiến hệ sinh thái Biển Đen vốn đã chịu ô nhiễm hóa chất càng thêm mất cân bằng.
Nhiều xác cá heo dạt vào bờ vẫn còn nguyên vây nhưng cơ thể gầy trơ xương, dấu hiệu cho thấy chúng đã chết đói.
Theo ông Rusev, các vụ nổ, hoạt động phóng tên lửa hành trình từ tàu chiến và hệ thống sonar quân sự khiến cá heo mất phương hướng, đồng thời làm tổn thương thính giác – công cụ sống còn giúp chúng định vị bằng âm thanh. Khi khả năng định vị bằng tiếng vang bị ảnh hưởng, cá heo gặp khó khăn trong việc di chuyển, giao tiếp và săn mồi.
“Nếu một con cá heo không thể kiếm được cá, nó sẽ sụt cân rất nhanh”, ông Rusev nói.
Khu bảo tồn do ông phụ trách rộng 280 km², gồm các đầm phá nước mặn, là điểm dừng chân và sinh sản quan trọng của nhiều loài chim di cư.
Khi không thể săn mồi hiệu quả, cá heo bắt đầu tiêu hao lớp mỡ tích tụ dưới da. Vấn đề là lớp mỡ này đã hấp thụ nhiều chất ô nhiễm từ nước thải, dòng chảy nông nghiệp, vi nhựa và kháng sinh.
Quá trình tự phân giải lớp mỡ khiến các chất độc tích tụ trong cơ thể, làm suy yếu hệ miễn dịch. Cuối cùng, nhiều cá thể không chống chọi được với các bệnh nhiễm trùng đường hô hấp nguy hiểm do virus morbillivirus gây ra.
Biển Đen vốn là một trong những vùng biển trẻ nhất thế giới. Một số học giả đưa ra giả thuyết rằng nơi đây từng là hồ nước ngọt cho đến khoảng 8.000 năm trước, khi eo biển Bosporus mở ra, khiến nước biển tràn vào. Sự kiện này đôi khi được liên hệ với giả thuyết về trận Đại hồng thủy trong Kinh Thánh.
Đặc điểm địa chất khiến Biển Đen có cấu trúc khá đặc biệt: nước ở tầng sâu thiếu oxy và hầu như không thể duy trì sự sống của động thực vật dưới độ sâu khoảng 50-100 m.
Đập Kakhovka bị phá hủy, ô nhiễm từ chiến trường lan ra biển
Những tổn hại môi trường kéo dài do chiến sự còn trở nên nghiêm trọng hơn sau vụ phá hủy đập thủy điện Kakhovka khổng lồ trên sông Dnipro vào năm 2023.
Vụ việc khiến phần lớn lượng nước khoảng 18 km³ trong hồ chứa tràn ra ngoài. Dòng nước mang theo phân bón từ hoạt động nông nghiệp, kim loại nặng và dầu máy, làm gia tăng nguy cơ ô nhiễm các vùng nước ở hạ lưu.
Trong khi đó, nhiều loài cá như cá đối và cá bluefish ngày càng khan hiếm. Hoạt động đánh bắt tại các quốc gia ven Biển Đen vốn đã chịu tác động từ những lệnh hạn chế, lệnh cấm và thủy lôi hải quân, trong đó có những quả thủy lôi được phát hiện gần Istanbul, Thổ Nhĩ Kỳ.
Những biến động này tất yếu ảnh hưởng đến cá heo.
“Vì cá heo đứng ở vị trí cao nhất trong chuỗi thức ăn, mọi thứ, từ động vật phù du đến cá, cuối cùng đều tác động đến chúng”, ông Rusev giải thích.
Không chỉ Ukraine, các nhà bảo tồn tại những quốc gia khác ven Biển Đen như Bulgaria, Romania và Thổ Nhĩ Kỳ cũng ghi nhận số lượng cá heo chết tăng lên. Tuy nhiên, không phải trường hợp nào cũng có thể xác định chính xác nguyên nhân.
Ông Dimitar Popov thuộc Green Balkans, tổ chức bảo tồn thiên nhiên lâu đời nhất Bulgaria, nói với Al Jazeera rằng phần lớn xác động vật thuộc nhóm cá voi nhỏ trôi dạt vào bờ đều đã phân hủy nặng. Điều này khiến các nhà nghiên cứu gần như không thể phát hiện dấu vết lưới hoặc những tổn thương khác trên cơ thể chúng.
Ông cũng đồng tình với nhận định của ông Rusev rằng hệ thống sonar trên tàu chiến và tàu ngầm chắc chắn tác động đến động vật thuộc nhóm cá voi nhỏ, đặc biệt là khả năng định vị bằng tiếng vang và thính giác của chúng.
Trong khi đó, các cơ quan giám sát môi trường của Nga quy nguyên nhân cá heo chết cho “ký sinh trùng” và “nhiễm virus”, nhưng không đưa ra giải thích cụ thể hơn.
Xác cá heo dạt vào bờ khiến người dân Ukraine ám ảnh
Dù chỉ một tỷ lệ rất nhỏ cá heo chết trôi dạt vào bờ, hình ảnh những xác cá phân hủy vẫn khiến người dân Ukraine bàng hoàng, trong bối cảnh họ vốn đã phải sống chung với các cuộc tấn công bằng máy bay không người lái và tên lửa gần như mỗi ngày.
Tháng 8, bà Tetiana Smolchenko đang đi dạo bên bờ biển cùng cậu con trai 8 tuổi Oleh tại thành phố Odesa, miền Nam Ukraine, thì cậu bé bất ngờ phát hiện một con cá heo gầy trơ xương, cơ thể đang phân hủy.
“Tôi suýt nôn”, người phụ nữ 33 tuổi kể với Al Jazeera.
Chồng bà đang phục vụ trong quân đội, còn tòa nhà chung cư nơi gia đình sinh sống đã hai lần bị hư hại do máy bay không người lái Nga tấn công.
“Chúng tôi đã quá quen với cảnh con người thiệt mạng. Nhưng chứng kiến những sinh vật này chết vì chiến tranh cũng kinh hoàng không kém”, bà Smolchenko nói. “Cả hai mẹ con tôi đều bật khóc”.
Tàu chiến bị đánh chìm, dầu và hóa chất tiếp tục đe dọa Biển Đen
Những gì được xem là thành công về mặt quân sự có thể trở thành đòn giáng nặng nề đối với hệ sinh thái biển.
Kể từ năm 2022, các phương tiện không người lái trên biển và trên không của Ukraine đã đánh chìm hai tàu ngầm cùng khoảng ba chục tàu chiến Nga, trong đó có tuần dương hạm tên lửa Moskva – soái hạm của Hạm đội Biển Đen.
Các tàu này đều mang theo nhiên liệu độc hại và nhiều loại hóa chất khác.
Ngay cả khi các đơn vị vận hành thiết bị không người lái của Ukraine được chỉ thị nhắm cụ thể vào động cơ của những tàu chở dầu Nga thuộc cái gọi là “hạm đội bóng tối”, các vụ rò rỉ dầu và nhiên liệu vẫn xảy ra.
Các phân tử dầu tạo thành một lớp màng bao phủ rong biển, gây độc cho động vật thân mềm và cá. Cá tầm là một trong những loài chịu ảnh hưởng nặng nề, với số lượng cá thể chết tăng mạnh.
Mỗi vụ nổ không chỉ làm cá choáng váng hoặc chết mà còn tạo ra những đợt sóng âm khiến chim di cư hoảng sợ. Những đàn chim này thường xuyên bay qua Biển Đen trên hành trình giữa Bắc Âu và Trung Đông.
“Khi một con chim không tìm đủ thức ăn, không có đủ ‘nhiên liệu’, nó sẽ không thể đến được nơi trú đông hoặc làm tổ”, ông Rusev nói. “Điều đó sẽ ảnh hưởng đến số lượng của một số quần thể chim trong nhiều năm”.
Ông cho biết tiếng nổ còn khiến những đàn hồng hạc – loài chỉ mới bắt đầu làm tổ tại khu bảo tồn của ông vài năm gần đây – hoảng sợ bỏ tổ. Ngay sau đó, mòng biển lập tức ăn những quả trứng bị bỏ lại.
Cá heo cần 30-50 năm để phục hồi sau chiến tranh
Theo ông Rusev, một trong số ít tác động tích cực của chiến tranh đối với động vật hoang dã quanh Biển Đen là số lượng lợn rừng, hoẵng, cáo, chó rừng, thỏ rừng và lửng đã tăng lên, do hoạt động săn bắn và săn bắt trái phép gần như đình trệ.
Tuy nhiên, quá trình phục hồi của hệ sinh thái sau chiến tranh sẽ không diễn ra đồng đều.
Các quần thể côn trùng và động vật có vú cỡ nhỏ có thể trở lại mức bình thường trong vòng vài năm. Nhưng với cá heo và các loài thuộc nhóm cá voi nhỏ, quá trình này sẽ kéo dài hơn nhiều, có thể tính bằng hàng chục năm.
“Chúng tôi ước tính cần từ 30 đến 50 năm để quần thể động vật thuộc nhóm cá voi nhỏ phục hồi, qua đó giúp hệ sinh thái biển trở lại trạng thái tương đối bình thường”, ông Rusev nhận định.
Theo AJ
