Cuộc bầu cử có thể đổi chiều quyền lực ở Mỹ, ông Trump sẽ chịu tác động ra sao?

Cuộc đua giữa đảng Cộng hòa và đảng Dân chủ nhằm giành quyền kiểm soát Quốc hội Mỹ đang nóng lên trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ ngày 3/11. Kết quả sẽ định hình hướng đi của chính quyền Tổng thống Donald Trump trong 2 năm cuối nhiệm kỳ, từ chương trình lập pháp, ngân sách đến cuộc chiến với Iran.

Cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ ngày 3/11 đang chiếm vị trí nổi bật trên các bản tin trong nước và quốc tế.

Đây là cuộc bầu cử có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Kết quả không chỉ quyết định đảng nào kiểm soát Quốc hội Mỹ mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến đường hướng chính sách trong 2 năm cuối nhiệm kỳ của Tổng thống Donald Trump. Bên cạnh đó, cử tri còn lựa chọn những người nắm giữ nhiều vị trí quan trọng ở cấp bang và địa phương.

Tuy nhiên, ngay cả khi giành được những chiến thắng lớn trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ, một đảng cũng chưa chắc có thể làm thay đổi đáng kể cán cân quyền lực tại Washington.

Dưới đây là lý do cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ có ý nghĩa quan trọng ở cấp liên bang Mỹ.

Cuộc chiến giành quyền kiểm soát Hạ viện và Thượng viện Mỹ

Bầu cử giữa nhiệm kỳ diễn ra vào thời điểm giữa nhiệm kỳ tổng thống. Vì vậy, chức vụ tổng thống không nằm trong danh sách bầu lại lần này.

Tâm điểm sẽ là cuộc đua giành quyền kiểm soát Quốc hội Mỹ, cơ quan lập pháp gồm hai viện: Hạ viện và Thượng viện.

Các thành viên Hạ viện có nhiệm kỳ 2 năm, do đó toàn bộ 435 ghế tại cơ quan này sẽ được bầu lại vào ngày 3/11. Tuy nhiên, phần lớn các cuộc đua đã có ứng viên dẫn trước rõ rệt và được xem là khó tạo bất ngờ.

Điều đó đồng nghĩa chỉ còn khoảng 50 cuộc đua thực sự mang tính cạnh tranh có thể quyết định đảng nào giành đa số tại Hạ viện.

Dù dự báo có thể thay đổi, gần như tất cả các tổ chức chuyên theo dõi và dự báo bầu cử có uy tín đều cho rằng đảng Dân chủ sẽ giành quyền kiểm soát Hạ viện. Một số dự báo thậm chí cho rằng đảng này có thể giành thêm tới 15 ghế.

Triển vọng giành đa số tại Thượng viện của đảng Dân chủ hẹp hơn.

Thượng viện có tổng cộng 100 ghế. Do các thượng nghị sĩ có nhiệm kỳ 6 năm và bầu cử được tổ chức luân phiên, chỉ 35 ghế sẽ được đưa ra tranh cử trong năm nay. Trong số đó, chỉ khoảng 12 cuộc đua được đánh giá là có tính cạnh tranh cao.

Dù vậy, cơ hội giành quyền kiểm soát Thượng viện của đảng Dân chủ đã tăng lên khi số cuộc đua chưa ngã ngũ ngày càng nhiều.

Các ứng viên thuộc cánh tả đã tạo được bước tiến tại những bang vốn nghiêng mạnh về đảng Cộng hòa, như Texas và Kansas. Điều này mở ra thêm cơ hội để đảng Dân chủ giành đa số tại Thượng viện trong kỳ bầu cử năm nay.

Theo quy định, Phó tổng thống Mỹ có quyền bỏ lá phiếu quyết định khi Thượng viện hòa phiếu. Vì vậy, đảng Dân chủ cần 51 ghế để kiểm soát cơ quan này.

Kiểm soát một viện hoặc cả Quốc hội có ý nghĩa gì?

Quốc hội Mỹ có quyền thông qua luật và phê duyệt ngân sách liên bang. Tuy nhiên, ngay cả khi một đảng giành đa số ở cả Hạ viện lẫn Thượng viện, điều đó cũng chưa chắc giúp họ hoàn toàn chi phối chương trình lập pháp của đất nước.

Tại Hạ viện, một dự luật có thể được thông qua với đa số đơn giản. Nhưng ở Thượng viện, phần lớn dự luật cần đạt ngưỡng 60 phiếu để vượt qua thủ tục được gọi là filibuster — cơ chế cho phép phe thiểu số kéo dài tranh luận và trì hoãn vô thời hạn việc thông qua dự luật, trừ khi phe ủng hộ đạt đủ số phiếu cần thiết để chấm dứt thủ tục này.

Vì thế, nếu không giành được hơn 60 ghế tại Thượng viện, một đảng vẫn thường cần ít nhất một mức độ ủng hộ nhất định từ phía bên kia để thông qua phần lớn các dự luật.

Ngay cả khi một dự luật vượt qua cả hai viện, tổng thống vẫn có quyền phủ quyết. Để bác bỏ quyền phủ quyết này, Quốc hội cần đạt đa số hai phần ba tại cả Hạ viện và Thượng viện.

Việc tập hợp đủ sự ủng hộ lưỡng đảng để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống là điều rất hiếm xảy ra.

Lần gần nhất Quốc hội làm được điều này là vào tháng 1/2021, trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông Trump. Khi đó, ông Trump đã thất bại trong cuộc bầu cử năm 2020 và sự ủng hộ dành cho ông từ các nghị sĩ Cộng hòa suy giảm sau khi ông tìm cách phủ quyết một dự luật chi tiêu quốc phòng.

Dù vậy, vẫn có những trường hợp sự đồng thuận giữa hai đảng vượt qua phản đối của tổng thống. Đầu năm nay, một dự luật nhằm tăng nguồn cung nhà ở đã được cả Hạ viện và Thượng viện thông qua với số phiếu đủ để bác bỏ quyền phủ quyết, bất chấp việc ông Trump công khai phản đối văn bản này.

Điều gì xảy ra nếu đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát Quốc hội?

Hiện đảng Cộng hòa nắm đa số tại cả hai viện, với 53 ghế ở Thượng viện và 218 ghế tại Hạ viện.

Khi ông Trump đứng đầu Nhà Trắng, điều này đồng nghĩa đảng Cộng hòa đã kiểm soát cả ba trung tâm quyền lực quan trọng — tổng thống, Hạ viện và Thượng viện — trong 2 năm qua. Tình thế đó thường được gọi là trifecta, tức một đảng cùng nắm quyền hành pháp và cả hai viện lập pháp.

Lợi thế tại Quốc hội đã giúp đảng Cộng hòa thông qua một số chính sách chủ chốt của ông Trump, trong đó có việc tăng mạnh ngân sách cho Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan Mỹ (ICE), đồng thời cắt giảm một số hình thức chăm sóc sức khỏe được tài trợ bằng ngân sách công trong khuôn khổ đạo luật thuế quy mô lớn năm 2025.

Tuy nhiên, số ghế mà đảng Cộng hòa nắm giữ vẫn chưa đủ để thông qua toàn bộ chương trình lập pháp mà ông Trump mong muốn.

Đáng chú ý, tổng thống chưa thể thông qua đạo luật liên bang về yêu cầu xuất trình giấy tờ nhận dạng khi bỏ phiếu, được gọi là Đạo luật SAVE America, do vấp phải sự phản đối của đảng Dân chủ.

Cũng có một số vấn đề khiến các nghị sĩ Cộng hòa đi ngược quan điểm của ông Trump, đặc biệt là chính sách thuế quan. Một số nghị sĩ Cộng hòa còn bỏ phiếu ủng hộ việc khẳng định thẩm quyền của Quốc hội đối với cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran.

Nếu đảng Cộng hòa tiếp tục kiểm soát cả Hạ viện lẫn Thượng viện sau cuộc bầu cử tháng 11, thế đa số tại Quốc hội có thể tiếp tục giúp ông Trump thúc đẩy chương trình nghị sự của mình. Tuy nhiên, có một yếu tố đáng lưu ý.

Khi cuộc bầu cử năm 2028 đến gần, các nghị sĩ sẽ phải theo dõi sát phản ứng của cử tri. Ông Trump không thể tranh cử nhiệm kỳ tổng thống thứ ba, vì vậy một số nghị sĩ Cộng hòa có thể sẵn sàng công khai phản đối vị tổng thống sắp kết thúc nhiệm kỳ hơn trong 2 năm tới nhằm cải thiện cơ hội tái đắc cử của chính họ.

Trong trường hợp đảng Cộng hòa giữ được Thượng viện nhưng để mất Hạ viện, họ vẫn có thể hỗ trợ ông Trump phê chuẩn các ứng viên cho những vị trí quan trọng trong chính quyền liên bang.

Hàng trăm chức vụ liên bang cần được Thượng viện thông qua bằng đa số đơn giản, bao gồm nhiều vị trí trong ngành tư pháp và các thẩm phán Tòa án Tối cao.

Điều gì xảy ra nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát?

Ngoại trừ một số trường hợp đặc biệt, đảng kiểm soát một viện của Quốc hội có quyền quyết định dự luật nào được đưa ra bỏ phiếu và thời điểm tiến hành.

Đối với đảng Dân chủ, lợi ích lớn nhất nếu giành được đa số tại một hoặc cả hai viện là khả năng ngăn ông Trump thúc đẩy chương trình lập pháp trong 2 năm cuối nhiệm kỳ.

Tuy nhiên, các nhà phân tích dự đoán một Quốc hội do đảng Dân chủ dẫn dắt nhiều khả năng sẽ chủ yếu đóng vai trò phòng thủ, tập trung ngăn chặn hoặc làm chậm các đề xuất của ông Trump.

Chủ động thúc đẩy chương trình lập pháp riêng và thông qua các đạo luật của mình sẽ khó khăn hơn nhiều, ngay cả khi đảng Dân chủ giành đa số ở cả Hạ viện lẫn Thượng viện. Các dự luật do đảng này đề xuất vẫn có thể bị ông Trump phủ quyết.

Dù vậy, nắm đa số sẽ giúp các nghị sĩ Dân chủ có thêm khả năng đưa những ưu tiên chính sách của mình vào các dự luật ngân sách mà Quốc hội buộc phải thông qua.

Nguy cơ chính phủ đóng cửa có thể gây sức ép buộc đảng Cộng hòa chấp nhận thông qua các dự luật ngân sách, ngay cả khi hai bên chưa đồng thuận về tất cả điều khoản.

Đảng Dân chủ cũng có thể đưa một số vấn đề ra bỏ phiếu nhằm buộc các nghị sĩ Cộng hòa phải công khai phản đối những chính sách được cử tri ủng hộ rộng rãi, hoặc phải thể hiện lập trường về các vấn đề gây chia rẽ.

Lãnh đạo phe thiểu số tại Hạ viện Hakeem Jeffries đã vạch ra kế hoạch hành động trong 100 ngày đầu tiên nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát cơ quan này.

Những ưu tiên hàng đầu bao gồm tổ chức bỏ phiếu về việc cắt giảm ngân sách chăm sóc sức khỏe do ông Trump thúc đẩy, khẳng định thẩm quyền của Quốc hội đối với cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran, đồng thời đảo ngược chương trình thuế quan của tổng thống.

Đây đều là những vấn đề gây chia rẽ trong chính nội bộ đảng Cộng hòa, có thể đặt các nghị sĩ trước những lựa chọn khó khăn khi họ bắt đầu tính toán cho cuộc bầu cử năm 2028.

Đảng Dân chủ có tìm cách luận tội ông Trump?

Trong quá trình vận động cho các ứng viên Cộng hòa trước cuộc bỏ phiếu tháng 11, ông Trump nhiều lần bày tỏ lo ngại rằng nếu đảng Dân chủ kiểm soát Quốc hội, một kịch bản có thể xảy ra là ông sẽ bị luận tội lần thứ ba.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump đã hai lần bị Hạ viện luận tội. Tại một cuộc vận động ở thành phố Durant, bang Oklahoma, hồi đầu tháng 10, ông cảnh báo: “Nếu chúng ta không thắng, cuối cùng họ sẽ luận tội tôi”.

Nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Hạ viện hoặc Thượng viện, họ sẽ tiếp quản vai trò lãnh đạo hàng chục ủy ban của Quốc hội. Thông qua các ủy ban này, các nghị sĩ có thể mở cuộc điều tra về nhiều vấn đề và sử dụng quyền yêu cầu cung cấp tài liệu, triệu tập nhân chứng.

Một số nghị sĩ Dân chủ đã tuyên bố điều tra các cáo buộc tham nhũng liên quan đến gia đình ông Trump sẽ là ưu tiên hàng đầu.

Các thành viên Hạ viện cũng có thể đưa ra những điều khoản luận tội và tiến hành bỏ phiếu luận tội các quan chức liên bang, bao gồm tổng thống, với đa số đơn giản.

Tuy nhiên, để cách chức một quan chức đã bị luận tội, Thượng viện phải bỏ phiếu kết tội với ít nhất hai phần ba số phiếu tán thành.

Một hệ quả có thể còn quan trọng hơn là nếu đảng Dân chủ giành quyền kiểm soát Thượng viện, họ sẽ có khả năng ngăn chặn việc phê chuẩn các ứng viên do ông Trump đề cử vào những vị trí then chốt trong 2 năm cuối nhiệm kỳ của ông.

Cuộc chiến với Iran và kinh tế Mỹ sẽ thay đổi ra sao?

Một làn sóng ủng hộ đảng Dân chủ sẽ phát đi tín hiệu cho thấy cử tri không hài lòng với chính quyền ông Trump. Tuy nhiên, kết quả bầu cử khó tạo ra thay đổi nhanh chóng và rõ rệt đối với nhiều vấn đề đã chi phối chiến dịch tranh cử.

Chẳng hạn, nếu đảng Dân chủ giành đa số tại cả hai viện, họ có thể tận dụng lợi thế tại Quốc hội để gây sức ép giải quyết các vấn đề về khả năng chi trả, tập trung vào những lĩnh vực như nhà ở, chăm sóc sức khỏe và chi phí sinh hoạt.

Dù vậy, đảng này khó có thể lập tức đảo ngược hàng loạt yếu tố khiến giá xăng và thực phẩm tăng cao. Những cải thiện, nếu đạt được, nhiều khả năng sẽ cần quá trình thương lượng kéo dài, diễn ra chậm và chỉ mang tính từng bước.

Tình hình đối với cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran cũng tương tự.

Theo Hiến pháp Mỹ, chỉ Quốc hội mới có quyền tuyên chiến. Tuy nhiên, Quốc hội chưa từng chính thức tuyên chiến kể từ Thế chiến II. Trong nhiều thập niên, các tổng thống Mỹ đã sử dụng những lập luận pháp lý khác nhau để tiến hành các hoạt động quân sự mà không cần một tuyên bố chiến tranh chính thức từ Quốc hội.

Gần đây nhất, chính quyền ông Trump lập luận rằng cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran không cần Quốc hội cho phép, bởi tổng thống có nghĩa vụ bảo vệ người dân Mỹ.

Ông Trump cũng cho rằng cuộc chiến đã nhiều lần bắt đầu rồi tạm dừng, và mỗi lần như vậy đều làm mới khoảng thời gian 60 ngày mà chính quyền có để xin Quốc hội phê chuẩn việc sử dụng lực lượng quân sự.

Để khẳng định lại thẩm quyền tuyên chiến của Quốc hội, đảng Dân chủ có thể thông qua một nghị quyết có tính ràng buộc pháp lý về quyền lực chiến tranh nhằm hạn chế quyền hành động của ông Trump. Tuy nhiên, họ sẽ cần sự ủng hộ của hai phần ba nghị sĩ tại cả hai viện để vượt qua quyền phủ quyết của tổng thống.

Ngay cả khi nghị quyết vượt qua được quyền phủ quyết, các chuyên gia cho rằng vẫn chưa rõ hệ thống tư pháp Mỹ sẽ phản ứng ra sao nếu ông Trump không tuân theo quyết định của Quốc hội.

Dù vậy, nếu giành quyền kiểm soát Quốc hội, đảng Dân chủ có thể tìm cách ngăn chặn hoặc hạn chế nguồn ngân sách dành cho cuộc chiến.

Theo AJ, Reuters