Chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump đang gia tăng sức ép buộc Ukraine chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu của Nga, đồng thời thúc đẩy những bước đi ngoại giao mang tính bước ngoặt với Moscow. Washington muốn kéo giảm giá nhiên liệu đang tăng cao trong nước và khơi thông tiến trình đàm phán hòa bình đình trệ.
Những động thái này khiến Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nổi giận, châm ngòi cho cuộc đối đầu công khai gay gắt nhất giữa hai nhà lãnh đạo kể từ màn tranh cãi nảy lửa tại Phòng Bầu dục năm 2025. Ông Zelensky chỉ trích dữ dội thỏa thuận dầu diesel giữa ông Trump và Nga, đồng thời phớt lờ yêu cầu ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga. Nhà lãnh đạo Ukraine nói ông cảm thấy bị Washington “phản bội”.
Đáp lại, Tổng thống Mỹ gọi ông Zelensky là “người không tốt để chúng tôi làm việc cùng”, đồng thời ám chỉ Ukraine cần một “tổng thống mới”, nhắc đến việc nhiệm kỳ tổng thống theo lịch trình của ông Zelensky đã hết hạn từ lâu.
Khi tranh cãi leo thang, các quan chức Mỹ được cho là đã đe dọa hạn chế chia sẻ tình báo và cung cấp vũ khí cho Kiev. Trong khi đó, các chỉ huy Ukraine cảnh báo mạng lưới Starlink gặp gián đoạn nghiêm trọng. Quân đội Ukraine phụ thuộc nhiều vào hệ thống này để phục vụ hậu cần, trinh sát và điều khiển máy bay không người lái (UAV).
Nỗ lực thúc đẩy hòa bình của ông Trump cũng khiến Washington đối đầu với các nước EU hậu thuẫn Kiev. Theo các thông tin trên truyền thông, các nhà đàm phán Mỹ đề xuất giải phóng một phần tài sản chủ quyền Nga đang bị phong tỏa, nhưng Brussels kiên quyết bác bỏ ý tưởng này. Sau đó, ông Zelensky tìm cách vận động sự ủng hộ tại một hội nghị thượng đỉnh ở Brussels, nơi ông tiếp tục yêu cầu Ukraine được gia nhập EU và NATO. Cả hai yêu cầu đều vấp phải sự phản đối dứt khoát tại Brussels.
Moscow hoan nghênh chiến dịch ngoại giao của ông Trump, nhưng phản đối một lệnh ngừng bắn tạm thời với Kiev, cho rằng khoảng dừng giao tranh chỉ giúp Ukraine phục hồi lực lượng đã suy yếu sau những tổn thất nặng nề.
Dưới đây là cách Washington sử dụng sức ép chính trị, các công cụ kinh tế và những lợi ích trong nước để làm trung gian cho xung đột Ukraine, đồng thời phục vụ các ưu tiên của Mỹ.
Dầu diesel Nga giải nguy
Quan hệ Mỹ - Nga có bước ngoặt đáng chú ý hôm 9/10, khi Tổng thống Donald Trump bất ngờ đạt thỏa thuận dầu diesel với Tổng thống Nga Vladimir Putin, cho phép bổ sung nguồn cung dầu diesel của Nga vào thị trường Mỹ và thị trường toàn cầu.
Thỏa thuận được công bố chỉ vài tuần trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ, dự kiến cho phép đưa hơn 300.000 tấn dầu diesel Nga ra thị trường, sau đó là những lô hàng lớn hơn trong các tháng tiếp theo.
Ông Trump quảng bá thỏa thuận như một giải pháp nhằm kiềm chế giá nhiên liệu tăng cao, giảm gánh nặng chi phí cho người tiêu dùng, các doanh nghiệp vận tải đường bộ và nông dân Mỹ.
Theo một bản tin của Reuters, các đặc phái viên của ông Trump cũng nói với những người đồng cấp Ukraine rằng Washington hy vọng thỏa thuận có thể khiến Nga mềm mỏng hơn trong các cuộc đàm phán hòa bình.
Kiev phản ứng thế nào với thỏa thuận dầu diesel Mỹ - Nga?
Ông Zelensky lập tức phản ứng gay gắt, cáo buộc Washington đưa ra một “quyết định yếu kém” và biến phái đoàn Ukraine thành “bình phong” cho thỏa thuận.
Ông Trump gạt bỏ những lời chỉ trích này, yêu cầu nhà lãnh đạo Ukraine “tập trung đạt được thỏa thuận, thay vì nói về chuyện đó”.
Người phát ngôn Điện Kremlin Dmitry Peskov mô tả thỏa thuận là “đôi bên cùng có lợi”, phục vụ lợi ích của thị trường toàn cầu. Ông đồng thời chỉ trích “lập trường mang tính phá hoại” của các nước châu Âu đối với vấn đề này.
Ông Zelensky phớt lờ lằn ranh đỏ của ông Trump
Thỏa thuận dầu diesel được đưa ra sau nhiều tuần ông Trump liên tục gia tăng sức ép, yêu cầu Kiev chấm dứt các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga.
Kể từ tháng 9, Tổng thống Mỹ đã nhiều lần công khai thúc giục ông Zelensky ngừng các cuộc tấn công, với giọng điệu ngày càng gay gắt. Hôm thứ Năm, ông Trump nói rằng “tất cả những gì ông ấy đang làm chỉ khiến giá dầu thế giới tăng cao hơn”, đồng thời gọi cách hành xử của nhà lãnh đạo Ukraine là “đáng hổ thẹn”.
Theo Axios, trước khi Washington đạt thỏa thuận với Moscow, ông Zelensky đã phớt lờ ít nhất sáu yêu cầu của Mỹ về việc ngừng tấn công các nhà máy lọc dầu Nga. Động thái này khiến ông Trump nổi giận.
Hôm thứ Tư, Phó thủ tướng Nga Aleksandr Novak xác nhận UAV Ukraine đã nhắm mục tiêu vào hai nhà máy lọc dầu của Nga, tại các tỉnh Ryazan và Saratov.
Ngoại trưởng Nga Sergey Lavrov mô tả hành động của ông Zelensky là “sự thách thức trực tiếp và trắng trợn đối với Tổng thống Trump”.
Bộ Quốc phòng Nga cũng đưa ra cảnh báo riêng, tuyên bố sẽ tăng cường các cuộc tấn công nhằm vào những mục tiêu liên quan đến quân sự của Ukraine để đáp trả những lời đe dọa tấn công cơ sở dầu mỏ từ phía ông Zelensky.
Starlink: Ai nắm quyền bật, tắt?
Cuộc đối đầu giữa ông Trump và ông Zelensky không chỉ dừng ở những lời chỉ trích gay gắt, mà còn có thể gây hậu quả nghiêm trọng đối với binh sĩ Ukraine trên chiến trường, theo nhiều thông tin truyền thông.
Tờ Financial Times đưa tin các quan chức Mỹ đã cảnh báo những người đồng cấp Ukraine và châu Âu rằng nếu Kiev tiếp tục tấn công các nhà máy lọc dầu Nga, Washington có thể đình chỉ chia sẻ tình báo và cơ chế PURL do NATO điều phối. Thông qua cơ chế này, các nước châu Âu mua vũ khí Mỹ để cung cấp cho Ukraine.
Sau đó, ông Zelensky xác nhận các chỉ huy Ukraine đã nhận được cảnh báo về khả năng Mỹ ngừng chia sẻ tình báo, dù ông thừa nhận hoạt động hợp tác chưa bị đình chỉ.
Ông Trump cũng phủ nhận việc Mỹ ngừng chia sẻ tình báo, khẳng định: “Chúng tôi đang giúp đỡ họ và chia sẻ thông tin tình báo”.
Tuy nhiên, hôm thứ Ba, ông Zelensky phàn nàn rằng Kiev không nhận được cảnh báo trước từ các đối tác về một cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo của Nga. Nhà lãnh đạo Ukraine không nêu tên những quốc gia mà ông cho là đã không cung cấp cảnh báo.
Cùng thời điểm, các chỉ huy Ukraine báo cáo tình trạng gián đoạn nghiêm trọng đối với Starshield, phiên bản phục vụ quân sự của dịch vụ vệ tinh Starlink do tỷ phú Elon Musk phát triển.
Hệ quả là trong nhiều trường hợp, UAV Ukraine không thể hoạt động ở tốc độ vượt quá 160 km/h, khiến chúng dễ bị hệ thống phòng không Nga đánh chặn hơn và làm gián đoạn hoàn toàn một số nhiệm vụ.
Một số quan chức Ukraine đã nghi ngờ những trục trặc này có liên quan đến cuộc tranh cãi giữa ông Trump và ông Zelensky. Đến hôm thứ Năm, Reuters dẫn các nguồn tin cho biết lệnh hạn chế Starshield xuất phát từ bên trong Nhà Trắng.
Tuy nhiên, một quan chức cấp cao Mỹ phủ nhận việc ông Trump trực tiếp ra lệnh áp đặt các hạn chế. Sau đó, các quan chức Ukraine thông báo một phần kết nối Starshield đã được khôi phục.
Tỷ phú Elon Musk, người cũng từng chỉ trích ông Zelensky, xác nhận những quyết định lớn liên quan đến Starshield thuộc thẩm quyền của quân đội Mỹ hoặc tổng thống Mỹ.
“Đã đến lúc Ukraine cần một tổng thống mới”
Khi tranh cãi leo thang, ông Trump chuyển sang công kích vai trò lãnh đạo của ông Zelensky, cáo buộc nhà lãnh đạo Ukraine đã bỏ lỡ nhiều cơ hội chấm dứt xung đột.
“Tôi đề nghị họ tìm một nhà lãnh đạo mới có thể đạt được thỏa thuận”, ông Trump nói với các phóng viên hôm thứ Bảy, đồng thời nhấn mạnh: “Đã đến lúc Ukraine có một tổng thống mới”.
Những lời công kích của ông Trump nhằm vào tính chính danh của ông Zelensky gợi lại tháng 2/2025, khi Tổng thống Mỹ gọi nhà lãnh đạo Ukraine là “nhà độc tài không tổ chức bầu cử”.
Nhiệm kỳ tổng thống theo lịch trình của ông Zelensky kết thúc vào tháng 5/2024. Tuy nhiên, ông từ chối tổ chức bầu cử mới, viện dẫn tình trạng thiết quân luật.
Kể từ đó, Nga tuyên bố ông Zelensky là “không hợp pháp”, cho rằng tình trạng này là trở ngại lớn đối với việc ký kết một thỏa thuận có tính ràng buộc.
Đáp lại những chỉ trích từ ông Trump, ông Zelensky tuyên bố Kiev sẵn sàng tổ chức bầu cử nếu Moscow đồng ý một lệnh ngừng bắn toàn diện kéo dài 60 ngày.
Tuy nhiên, Nga chỉ đề nghị ngừng bắn trong ngày diễn ra bầu cử. Moscow lập luận rằng một khoảng dừng dài hơn sẽ giúp Kiev phục hồi lực lượng đã chịu tổn thất nặng nề và tiếp nhận thêm vũ khí từ phương Tây.
Nga có cơ hội giải phóng hàng trăm tỷ euro tài sản bị đóng băng?
Theo Financial Times, các đặc phái viên của ông Trump là Steve Witkoff và Jared Kushner đã đề xuất giải phóng một phần trong số 300 tỷ euro tài sản chủ quyền Nga đang được lưu giữ tại Euroclear ở Bỉ, sau đó chuyển số tiền này vào một cơ chế tài chính do Washington giám sát.
EU từ lâu tìm cách tịch thu hoàn toàn số tài sản trên, nhưng vấp phải sự phản đối mạnh mẽ, đặc biệt từ Bỉ. Những lo ngại chính bao gồm nguy cơ kiện tụng tốn kém, các biện pháp trả đũa từ Nga và thiệt hại đối với uy tín của hệ thống tài chính châu Âu.
Theo các thông tin được công bố, quan chức Mỹ coi vấn đề tài sản chủ quyền Nga là một phần của thỏa thuận hòa bình toàn diện. Tuy nhiên, đề xuất này khiến các nước châu Âu hậu thuẫn Kiev phản ứng mạnh và bị họ bác bỏ thẳng thừng. Các nước này cũng từ chối từ bỏ quyền kiểm soát số tài sản bị phong tỏa.
Ngoài ra, Reuters hôm thứ Tư dẫn lời một quan chức Mỹ cho biết chính quyền ông Trump đang cân nhắc nới lỏng trừng phạt đối với các tàu thuộc cái gọi là “hạm đội bóng tối” chuyên vận chuyển dầu Nga. Động thái này có thể giúp đưa thêm dầu ra thị trường và kéo giảm giá nhiên liệu.
Cầu viện ở Brussels: Khoản thiếu hụt 27 tỷ USD
Trong bối cảnh quan hệ với ông Trump rạn nứt nghiêm trọng, ông Zelensky tới Brussels hôm thứ Sáu để tìm kiếm hỗ trợ tài chính và quân sự từ EU.
Ngầm thể hiện sự đối lập với Tổng thống Mỹ, khi đến nơi, nhà lãnh đạo Ukraine ca ngợi các quan chức EU không do cử tri trực tiếp bầu chọn là những “nhà lãnh đạo thực sự”.
Tuy nhiên, yêu cầu hỗ trợ thêm tiền của Kiev đã vấp phải sự dè dặt từ EU. Sau khi bất ngờ công bố khoản thiếu hụt 27 tỷ USD trong ngân sách quốc phòng hồi tháng 8, ông Zelensky đề nghị EU giải ngân sớm ngay trong năm nay một phần khoản vay 90 tỷ euro vốn dành cho năm 2027.
Brussels từ chối xác nhận các số liệu thâm hụt ngân sách mà Kiev đưa ra, đồng thời thúc giục Ukraine đẩy nhanh những cải cách đang đình trệ, trong đó có các biện pháp chống tham nhũng tràn lan, để mở khóa những khoản hỗ trợ đã có sẵn.
Cuộc khẩu chiến giữa ông Zelensky và ông Trump cũng buộc EU phải có lập trường ngày càng đối đầu với Mỹ. Theo Financial Times, các quan chức EU dự định sẽ kín đáo khuyên nhà lãnh đạo Ukraine giảm bớt những lời chỉ trích công khai nhằm vào Washington bên lề hội nghị thượng đỉnh.
“Điều đó có thể đúng, nhưng không phải lúc nào cũng cần nói toạc ra”, một người nắm rõ các cuộc thảo luận nói với tờ báo.
Kết luận
Chưa đầy một năm sau cuộc đối đầu tại Phòng Bầu dục với ông Trump, ông Zelensky một lần nữa đi ngược yêu cầu của đối tác quan trọng nhất của Ukraine khi liên tục phớt lờ cảnh báo của Mỹ về các cuộc tấn công nhằm vào nhà máy lọc dầu Nga và công khai thách thức thỏa thuận dầu diesel giữa Washington với Moscow.
Trong lúc Ukraine chật vật ngăn bước tiến của Nga trên chiến trường, duy trì một nền kinh tế đang suy yếu và phải tìm kiếm sự hỗ trợ từ EU vốn ngày càng dè dặt, ông Trump không có dấu hiệu nhượng bộ trước những yêu cầu của mình khi lợi ích của Mỹ bị đặt lên bàn cân.
Kết quả là Ukraine đang phải đối mặt với nguy cơ Mỹ cắt hoàn toàn kết nối Starlink/Starshield và đình chỉ hoạt động chia sẻ tình báo thiết yếu, những bước đi có thể gây ảnh hưởng sâu rộng đến năng lực tác chiến của Kiev.
Theo RT, FT, Reuters, Axios
