Bản năng ấy không phải thứ người lớn dạy được. Nhưng nó là thứ có thể mất đi. Đó chính là điều nhà báo Mỹ Richard Louv cảnh báo cách đây hai thập kỷ, khi ông đặt ra khái niệm "hội chứng thiếu hụt thiên nhiên" (nature-deficit disorder) trong cuốn Last Child in the Woods.
Louv nói rõ đây không phải một chẩn đoán y khoa, mà là cách gọi tên một hiện tượng về thế hệ trẻ em lớn lên gần như hoàn toàn trong không gian kín, dưới ánh đèn, sau lớp kính, và trả giá bằng cả sức khỏe tinh thần lẫn thể chất. Quan điểm của ông được The Guardian giới thiệu rộng rãi tại Anh năm 2010, rồi trở thành nền tảng cho chiến dịch kêu gọi kết nối lại trẻ em với thiên nhiên mà chính tờ báo này theo đuổi những năm sau đó.
Hai mươi năm sau, khoa học đã đi xa hơn trực giác của Louv. Thiên nhiên không chỉ "dễ chịu". Nó đo được.
Liều thuốc mà bác sĩ chưa kê
Năm 2021, Tổ chức Y tế Thế giới khu vực châu Âu công bố báo cáo Green and blue spaces and mental health, tổng hợp bằng chứng về tác động của không gian xanh (công viên, rừng cây) và không gian lam (biển, sông, hồ) lên sức khỏe tâm thần. Kết luận chung: tiếp xúc thường xuyên với thiên nhiên cải thiện tâm trạng, khả năng tư duy và giảm nguy cơ rối loạn tâm thần — đủ mạnh để WHO khuyến nghị coi đây là một vấn đề của quy hoạch đô thị, không chỉ của y tế cá nhân.
Một nghiên cứu công bố trên Occupational & Environmental Medicine năm 2023, dựa trên dữ liệu cư dân vùng Helsinki, còn đưa ra con số cụ thể, những người ghé không gian xanh từ ba đến bốn lần mỗi tuần trở lên có tần suất phải dùng thuốc chống trầm cảm, thuốc hạ huyết áp và thuốc trị hen thấp hơn rõ rệt so với nhóm ít tiếp xúc thiên nhiên.
Cơ chế phía sau đã được giải thích từ thập niên 1980, bởi hai nhà tâm lý học Rachel và Stephen Kaplan tại Đại học Michigan, với thuyết phục hồi chú ý (Attention Restoration Theory). Theo họ, con người có hai dạng chú ý gồm chú ý có chủ đích, thứ ta dùng khi làm việc và rất dễ cạn kiệt; và chú ý vô thức, được kích hoạt tự động bởi những kích thích dễ chịu. Thiên nhiên tạo ra cái mà Kaplan gọi là "hấp dẫn nhẹ nhàng" (soft fascination) — nó đủ thú vị để giữ tâm trí, nhưng không đòi hỏi nỗ lực. Nhờ vậy, hệ thống chú ý có chủ đích được nghỉ.
Người kiểm chứng lý thuyết này bằng thực nghiệm là Marc Berman, nay là phó giáo sư khoa học thần kinh môi trường tại Đại học Chicago. Trong nghiên cứu đăng trên Psychological Science năm 2008, nhóm ông cho tình nguyện viên đi bộ 50 phút trong công viên hoặc trên phố đông, rồi làm lại bài kiểm tra trí nhớ. Nhóm đi trong công viên làm tốt hơn khoảng 20%.
Với người trưởng thành, đó là một liều thuốc. Với một đứa trẻ, đó là cả một ngôi trường, khi được phát triển 6 chỉ số con người: trí tuệ (IQ), chỉ số cảm xúc (EQ), sức khỏe thể chất (PQ), chỉ số sáng tạo (CQ), nâng cao chỉ số xã hội (SQ) và khả năng thích ứng (AQ).
IQ: bộ não cần một khoảng trống để tập trung
Nghiên cứu có sức nặng nhất về mặt này đến từ Viện Sức khỏe Toàn cầu Barcelona (ISGlobal). Nhóm của Payam Dadvand theo dõi hơn 2.500 học sinh tiểu học ở Barcelona và công bố trên Proceedings of the National Academy of Sciences (PNAS) năm 2015: trẻ học ở những trường có nhiều cây xanh xung quanh cải thiện trí nhớ làm việc và giảm mất tập trung nhanh hơn rõ rệt so với bạn cùng tuổi ở trường ít cây, sau 12 tháng theo dõi. Đáng chú ý, hiệu ứng này chỉ được giải thích một phần bởi không khí sạch hơn — nghĩa là còn yếu tố khác, thuộc về cách bộ não vận hành trong không gian xanh. Trí nhớ làm việc, khả năng duy trì chú ý và chức năng điều hành — bộ ba nền tảng của việc học.
EQ: nơi đầu tiên trẻ học gọi tên cảm xúc
Frances Kuo, nhà nghiên cứu tại Đại học Illinois, dành phần lớn sự nghiệp đo tác động của cây xanh lên hành vi. Một trong những phát hiện được nhắc lại nhiều nhất của nhóm là: trẻ có biểu hiện tăng động giảm chú ý (ADHD) giảm rõ triệu chứng sau khi hoạt động trong không gian xanh, so với cùng hoạt động đó ở nơi không có cây.
Âm thanh cũng có phần của nó. Phân tích tổng hợp của Rachel Buxton và cộng sự trên PNAS năm 2021, dựa trên các nghiên cứu về âm thanh tự nhiên trong hệ thống công viên quốc gia Mỹ, cho thấy tiếng nước chảy gắn với cải thiện tâm trạng, còn tiếng chim là yếu tố liên quan mạnh nhất tới giảm căng thẳng và lo âu.
Ở tầng sâu hơn, thiên nhiên là môi trường hầu như không phán xét. Một đứa trẻ ngồi bên bờ suối không bị chấm điểm, không bị so sánh, không bị thuật toán theo dõi. Đó là điều kiện để cảm xúc nổi lên và được nhận diện — năng lực nội quan, gốc rễ của EQ.
Nhóm Mathew White (Đại học Exeter) bổ sung một con số hữu dụng. Phân tích dữ liệu gần 20.000 người Anh, công bố trên Scientific Reports năm 2019, cho thấy khoảng 120 phút mỗi tuần ở trong thiên nhiên là đủ để xác suất tự đánh giá sức khỏe và tâm trạng tốt tăng đáng kể. Ngưỡng này gần như không phụ thuộc việc bạn đi một lần hay chia nhỏ nhiều lần.
PQ: cơ thể cần địa hình, không cần máy tập
Thiên nhiên buộc cơ thể làm những việc phòng gym không dạy: giữ thăng bằng trên đá ướt, ước lượng độ cao trước khi nhảy, leo bằng cả bốn chi. Đây là huấn luyện tiền đình và cảm nhận cơ thể, nền tảng của vận động tinh sau này. Khác với thiết bị sân chơi nhân tạo — bằng phẳng, một chức năng, có thể đoán trước — địa hình tự nhiên thay đổi liên tục.
Kèm theo đó là những lợi ích ít được nói tới. Ánh sáng ngoài trời hiện là yếu tố bảo vệ mạnh nhất đã biết trước cận thị ở trẻ, điều được nhiều nghiên cứu ở Đông Á xác nhận — một điểm rất đáng lưu ý ở Việt Nam, nơi tỷ lệ cận thị học sinh đô thị đã ở mức đáng lo. Tiếp xúc với đất, động vật và vi sinh vật đa dạng giúp huấn luyện hệ miễn dịch, cơ sở của "giả thuyết vệ sinh" và các phiên bản hiện đại hơn của nó, liên quan chủ yếu tới dị ứng và hen. Còn nguy cơ béo phì giảm đi không phải nhờ bùn đất, mà nhờ chính vận động. Ánh sáng ban ngày, cuối cùng, điều chỉnh nhịp sinh học — thứ quyết định giấc ngủ của một đứa trẻ.
CQ: sáng tạo bắt đầu ở nơi không có hướng dẫn sử dụng
Louise Chawla, giáo sư danh dự Chương trình Thiết kế Môi trường tại Đại học Colorado Boulder, nhận định rằng thế giới tự nhiên cung cấp một phạm vi thách thức và khám phá mà không cấu trúc nhân tạo nào sánh được. Thiên nhiên liên tục đặt câu hỏi cho trẻ: nhấc được hòn đá này không, trèo được cái cây này không.
Đây cũng là lý do các nhà nghiên cứu về vui chơi đặc biệt quan tâm đến "vật liệu rời" — cành, đá, nước, cát. Chúng không quy định kết quả, nên buộc trẻ tự tạo luật, tự đặt mục tiêu, tự chấp nhận thất bại. Một khúc gỗ hóa thành chiến thuyền, một vũng bùn thành bản đồ báu vật. Đó chính là quy trình sáng tạo, thu nhỏ.
Louv nhấn mạnh một điểm hay bị bỏ qua: điều quý nhất không phải chuyến đi rừng có người dẫn đường, mà là những giờ chơi không mục đích, không giám sát chặt, thậm chí hơi nhàm chán. Nhàm chán là khoảng lặng mà trí tưởng tượng cần để lên tiếng.
SQ: xã hội thu nhỏ
Trong sân chơi có người lớn phân xử, trẻ học tuân thủ. Trong một khu đất hoang, trẻ học thương lượng. Ai leo trước, luật chơi thế nào, xử lý ra sao khi có người bị xước chân — tất cả phải tự giải quyết.
Chawla cũng chỉ ra rằng trò chơi trong tự nhiên thường mang tính hợp tác cao hơn trò chơi ở sân chơi đô thị. Trẻ hướng tới những "dự án nhóm" như dựng chỗ trú, nấu ăn bằng đất cát và hoa lá. Tranh chấp chắc chắn xảy ra, nhưng vì muốn hoàn thành trò chơi, trẻ có động lực rất mạnh để tự hòa giải.
Các nhà nghiên cứu từng cho thấy những khu dân cư có nhiều cây xanh dùng chung có mức độ gắn kết cộng đồng cao hơn và ít bạo lực hơn. Không gian tự nhiên hoạt động như hạ tầng xã hội, nó tạo cớ để người ta gặp nhau.
AQ: Thiên nhiên không thương lượng
Đây là chỉ số mà chỉ thiên nhiên dạy được một cách thuyết phục. Trời mưa thì chuyến đi hỏng. Con dốc cao hơn dự tính hay đàn muỗi không quan tâm bạn đang buồn.
Ellen Beate Hansen Sandseter, nhà nghiên cứu tại Queen Maud University College of Early Childhood Education (Na Uy), là người dựng nên cả một hướng nghiên cứu về "chơi mạo hiểm". Kết luận của bà là trẻ được phép tham gia các trò chơi ngoài trời có yếu tố thử thách trở nên độc lập hơn, và quan trọng hơn, học được cách tự đánh giá và quản lý rủi ro.
The Guardian năm 2023 từng kể chuyện một gia đình sinh con và nuôi con trên hòn đảo rừng nhiệt đới hẻo lánh, giữa nhện khổng lồ, rắn và bão. Một trường hợp cực đoan, nhưng nó phơi bày điều bị che mất ở thành phố: khả năng chịu đựng bất tiện là một kỹ năng, và nó chỉ hình thành qua bất tiện thật.
Rủi ro có kiểm soát - leo hơi cao, đi hơi xa, tự về nhà khi trời sắp tối - chính là liều vaccine tâm lý. Đứa trẻ được thử và được thất bại nhiều lần sẽ khó bị hạ gục bởi thất bại lớn hơn.
