Bài phát biểu của Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio tại Athens, trong đó ông nhắc lại cuộc chiến giữa Hy Lạp cổ đại và Ba Tư để khắc họa những mối đe dọa đối với phương Tây, đã vấp phải phản ứng lạnh nhạt hoặc chỉ trích từ nhiều phía trong chính trường Iran. Trong bối cảnh Washington vẫn đang đối đầu quân sự với Tehran, các quan chức Iran cáo buộc ông Rubio bóp méo lịch sử để biện minh cho chính sách gây sức ép và chiến tranh của Mỹ.
Ông Rubio đưa cuộc chiến Hy Lạp – Ba Tư vào thông điệp về sức mạnh phương Tây
Phát biểu trước khung cảnh thành cổ Acropolis ở Athens, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio mô tả nước Mỹ, dù chỉ được thành lập vào thế kỷ XVIII, là người kế thừa nền văn minh phương Tây cổ đại, với dòng chảy lịch sử nối từ Hy Lạp đến La Mã.
Ông cho rằng các quốc gia phương Tây hiện đại đã đánh mất sự tự tin, để ngành công nghiệp và sức mạnh quân sự suy yếu, đồng thời cần khôi phục tham vọng và năng lực quyền lực trong tương lai.
Để minh họa cho lập luận này, ông Rubio viện dẫn các cuộc chiến giữa Hy Lạp và Ba Tư thời cổ đại. Ông nhắc đến sự kiện quân Ba Tư dưới quyền vua Xerxes I tiến vào Athens và phá hủy thành phố vào năm 480 trước Công nguyên, coi đây là ví dụ về việc nền văn minh phương Tây vượt qua một kẻ thù từ bên ngoài.
“Người Ba Tư cướp phá các ngôi đền, đốt các điện thờ và san phẳng Acropolis”, ông Rubio nói. Sau đó, nhà ngoại giao hàng đầu của Mỹ nhắc đến sự trở lại của người Athens và việc xây dựng đền Parthenon dưới thời chính khách Pericles.
Tuy nhiên, bài phát biểu không chỉ dừng lại ở việc khơi gợi lịch sử châu Âu. Ông Rubio chuyển sang công kích giới lãnh đạo Iran hiện nay, những người nắm quyền kể từ cuộc Cách mạng Hồi giáo năm 1979.
Ông gọi các nhà lãnh đạo Iran là những kẻ “cuồng tín”, điều hành một “giáo phái tôn thờ cái chết” và sử dụng sự tử vì đạo như công cụ để đạt được các mục tiêu chính trị.
“Những mối đe dọa mà chúng ta đối mặt ngày nay cũng thực tế như những gì từng diễn ra trên sân khấu lịch sử cổ đại”, ông Rubio tuyên bố. Ông đồng thời khẳng định chính quyền Tổng thống Donald Trump lựa chọn theo đuổi quyền lực quốc gia một cách không né tránh.
Mỹ và Iran rơi vào chiến tranh sau khi Mỹ và Israel tiến hành các cuộc không kích nhằm vào Iran ngày 28/2. Dù giao tranh trực tiếp giữa hai bên đã giảm bớt, Mỹ vẫn duy trì phong tỏa hải quân đối với Iran, trong khi hoạt động vận tải qua eo biển Hormuz chiến lược tiếp tục bị gián đoạn.
Iran cảnh báo lịch sử có thể lặp lại
Phản ứng trước phát biểu của ông Rubio, ông Mohsen Rezaei, quan chức phụ trách an ninh Iran, cùng Chủ tịch Quốc hội kiêm trưởng đoàn đàm phán Mohammad Bagher Ghalibaf đều nhắc đến hoàng đế La Mã Valerian.
Năm 260 sau Công nguyên, Valerian bị lực lượng của vua Ba Tư Shapur I bắt sống trong một trận chiến. Với việc viện dẫn sự kiện này, các quan chức Iran đưa ra thông điệp cảnh báo Washington về những hệ quả có thể xảy ra nếu Mỹ tiếp tục dựa vào sức mạnh quân sự để áp đặt ý chí.
“Ai đưa lịch sử vào câu chuyện này thì phải sẵn sàng đối mặt với việc lịch sử lặp lại”, ông Rezaei nói.
Bộ Ngoại giao Iran cáo buộc ông Rubio đơn giản hóa lịch sử Hy Lạp, La Mã, Kitô giáo và lịch sử hiện đại, qua đó biến một tiến trình lịch sử phức tạp thành câu chuyện phục vụ lập luận chính trị của Washington.
Bộ này cũng cho rằng Ngoại trưởng Mỹ đang lồng ghép thông điệp “Nước Mỹ trên hết” nhằm hợp thức hóa khả năng leo thang quân sự chống Iran, sau giai đoạn giao tranh giảm tương đối kể từ tháng 6. Một bản ghi nhớ về sự hiểu biết giữa hai bên từng được thống nhất trong giai đoạn này nhưng sau đó không còn hiệu lực.
“Có vẻ Mỹ đã kết luận rằng việc biện minh cho chính sách cưỡng ép và sử dụng vũ lực trước thế giới dưới ánh đèn neon rực rỡ của ‘triết lý lịch sử’ sẽ tốt hơn là công khai bắt nạt bằng thứ ngôn ngữ của những chàng cao bồi”, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Iran Esmaeil Baghaei tuyên bố.
Ông Baghaei cho rằng ông Rubio đang sử dụng lối lập luận “phi thời đại”, khơi lại những sự kiện lịch sử đã bị chôn vùi từ lâu để tìm kiếm tính chính danh cho các hành động hiện nay của Mỹ.
Những tranh cãi về di sản văn hóa Iran cũng làm gia tăng căng thẳng. Sau vụ Mỹ ám sát tướng Qassem Soleimani, chỉ huy thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran, vào năm 2020, Tổng thống Donald Trump từng đe dọa tấn công mạnh vào 52 mục tiêu của Iran, trong đó có những địa điểm quan trọng đối với văn hóa nước này.
Kể từ khi chiến tranh bùng phát vào tháng 2, Mỹ cũng vấp phải chỉ trích vì các cuộc không kích gây hư hại cho những địa điểm lịch sử và văn hóa tại Iran.
Bộ trưởng Văn hóa Iran Reza Salehi-Amiri kêu gọi các chính trị gia phương Tây sử dụng “ngôn ngữ tôn trọng” khi nói về Iran. Theo ông, Iran “không phải là kẻ thù được tạo ra trong một bài phát biểu chính trị, mà là một nền văn minh đang tồn tại, một quốc gia vĩ đại và một thực thể bền vững trong lịch sử thế giới”, với lịch sử kéo dài hàng thiên niên kỷ.
Sử gia Iran cho rằng ông Rubio đã bỏ qua nguyên nhân quan trọng của cuộc chiến cổ đại
Sử gia Iran Touraj Daryaei nói với truyền thông địa phương hôm 9/10 rằng mô tả của ông Rubio về việc quân Ba Tư phá hủy Athens là có cơ sở lịch sử. Tuy nhiên, theo ông Daryaei, Ngoại trưởng Mỹ đã bỏ qua một chi tiết quan trọng được sử gia Hy Lạp Herodotus và một số nguồn khác ghi lại: một trong những động cơ lớn dẫn đến cuộc tiến công của Ba Tư là hành động trả đũa.
Năm 498 trước Công nguyên, lực lượng Athens từng tham gia đốt thành Sardis ở phía tây Anatolia, khi đó là một trung tâm hành chính của Đế chế Ba Tư.
Với những người Iran cho rằng đất nước họ đang phải hứng chịu một cuộc tấn công không có lý do chính đáng từ Mỹ và Israel, sự kiện này có thể mang ý nghĩa liên hệ với hiện tại. Việc chỉ nhấn mạnh sự tàn phá Athens mà không đề cập đến bối cảnh trước đó, theo cách nhìn này, khiến câu chuyện lịch sử trở nên một chiều.
Shima, một phụ nữ 26 tuổi sống tại Tehran, nói với Al Jazeera rằng cô không đồng tình với việc ông Rubio sử dụng các cuộc xung đột cách đây 2.500 năm để vận động sự ủng hộ cho cuộc chiến hiện nay nhằm vào Iran.
“Họ muốn tiếp tục chiến tranh, và họ sẽ nói bất cứ điều gì mà họ nghĩ có thể phát huy tác dụng vào thời điểm đó”, cô nói.
Từ lời ca ngợi di sản Ba Tư đến chiến tranh với Iran
Trước đó, trong phiên điều trần phê chuẩn chức vụ tại Thượng viện Mỹ vào tháng 1/2025, ông Rubio từng có những phát biểu tích cực về người dân Iran và di sản văn hóa Ba Tư.
Khi ấy, ông mô tả người Iran là những người thuộc về “một nền văn minh và văn hóa cổ đại, có niềm tự hào lớn cùng những thành tựu đáng kể”, đồng thời nhấn mạnh họ rất tự hào về di sản và bản sắc Ba Tư.
“Tôi không biết có quốc gia nào trên Trái đất mà khoảng cách giữa người dân và những người cai trị lại lớn đến vậy”, ông Rubio nói trong phiên điều trần. Ông cho rằng giới giáo sĩ điều hành Iran không đại diện cho người dân, lịch sử và những đóng góp của đất nước này đối với nhân loại.
Tuy nhiên, cuộc chiến của Mỹ với Iran, lệnh phong tỏa hải quân đối với các cảng miền nam Iran và các biện pháp trừng phạt kéo dài đang gây tác động trực tiếp đến đời sống người dân. Theo Al Jazeera, những biện pháp này chưa tạo ra sự thay đổi trong hành vi của chính quyền Iran như Washington mong muốn, trong khi người dân phải gánh chịu nhiều hệ lụy.
Những tuyên bố của Tổng thống Donald Trump về khả năng khiến một nền văn minh “diệt vong” nếu xung đột quân sự leo thang càng làm gia tăng tâm lý bi quan trong xã hội Iran. Ban đầu, Washington từng viện dẫn mục tiêu giải phóng người dân Iran khỏi chính quyền của họ để lý giải cho cuộc chiến.
Phần lớn người Iran được Al Jazeera đề cập có phản ứng tiêu cực trước bài phát biểu mới nhất của ông Rubio. Tuy vậy, một số người Iran ở nước ngoài và những người phản đối Cộng hòa Hồi giáo cho rằng Ngoại trưởng Mỹ đang nhắm vào chính quyền Iran, chứ không phải toàn bộ nền văn minh Ba Tư lâu đời.
Truyền thông nhà nước Iran nhanh chóng chỉ trích ông Rubio. Hôm 10/10, tờ báo theo đường lối cứng rắn Vatan-e Emrouz đăng trên trang nhất hình ảnh Ngoại trưởng Mỹ mặc trang phục quân sự La Mã cổ đại, tay cầm khiên và kiếm.
Tờ báo đặt dòng tít “Chiến tranh cổ đại”, đồng thời cáo buộc ông Rubio tìm cách “tạo dựng cơ sở lịch sử và ý thức hệ” để hậu thuẫn cuộc chiến của Mỹ chống Iran.
Chuyên gia: Mỹ muốn xây dựng hình ảnh kẻ thù chung với châu Âu
Ông Vali Nasr, giáo sư quan hệ quốc tế và nghiên cứu Trung Đông tại Trường Nghiên cứu Quốc tế Cao cấp thuộc Đại học Johns Hopkins ở Washington, cho rằng mục tiêu của ông Rubio là xác định một kẻ thù chung để Mỹ và châu Âu có thể tái xây dựng quan hệ xung quanh mối đe dọa đó.
“Ông ấy quyết định rằng Iran, thay vì Hồi giáo — vốn từng được xem là đối thủ về văn minh — sẽ đảm nhận vai trò này để gắn kết phương Tây”, ông Nasr nói với Al Jazeera.
Theo chuyên gia này, bài phát biểu cũng phản ánh sự thất vọng của Mỹ trước việc châu Âu không đóng vai trò lớn trong cuộc chiến. Washington có thể đang tìm cách che lấp những bất đồng sâu sắc giữa Mỹ và châu Âu về Nga và Ukraine.
Bài phát biểu của ông Rubio diễn ra cùng thời điểm Tổng thống Donald Trump đạt thỏa thuận với Tổng thống Nga Vladimir Putin về việc bán nhiên liệu diesel cho Mỹ và thị trường toàn cầu, bất chấp các lệnh trừng phạt nhằm vào Nga.
Ông Trump cho biết thỏa thuận này sẽ giúp giảm giá dầu diesel tại Mỹ, vốn tăng lên mức kỷ lục do chiến tranh Iran. Theo ông Nasr, việc Washington đồng thời công bố thỏa thuận năng lượng với Nga và phát đi thông điệp cứng rắn về Iran có thể nhằm truyền tải một thông điệp rằng Iran, chứ không phải Nga, mới là đối thủ mà phương Tây cần tập trung đối phó.
“Tôi cho rằng việc ngôn từ này có khiến người Iran xa lánh Mỹ hay không cũng không phải mối bận tâm lớn hơn so với việc chứng sợ Hồi giáo của Tổng thống George W. Bush có khiến người Hồi giáo xa lánh Mỹ hay không”, ông Nasr nhận định.
Theo giáo sư Nasr, bài phát biểu của ông Rubio cho thấy Washington không phân biệt rõ giữa người dân Iran, nền văn minh Iran và Cộng hòa Hồi giáo — chính quyền đang điều hành đất nước này.
Theo AJ
