Cuốn sách gây sốt ở Pháp bất ngờ dính nghi án AI, giải thưởng danh giá lập tức ra tay

Mỗi mùa thu, đời sống văn học Pháp lại sôi động với hàng trăm đầu sách mới và những giải thưởng danh giá được công bố vào tháng 11. Nhưng mùa văn học năm nay đã xuất hiện một vụ việc gây chấn động: cuốn tiểu thuyết “C’était ça ou mourir” (tạm dịch: Không làm thế thì chỉ còn đường chết) của nhà văn Canada gốc Haiti Thélyson Orélien bị loại vì cáo buộc do AI sáng tác.

Tác phẩm kể về một giáo viên người Haiti phải rời quê hương để chạy trốn bạo lực băng đảng, lưu lạc qua nhiều quốc gia trước khi định cư tại Québec, Canada, và tìm cách xây dựng cuộc đời mới. Cuốn sách được truyền thông Pháp đánh giá cao nhờ khả năng phản ánh thân phận khắc nghiệt của người di cư, đồng thời mang đậm màu sắc tự truyện. Tác phẩm lọt vào danh sách đề cử của nhiều giải thưởng, chuẩn bị được xuất bản bằng hơn 20 ngôn ngữ và từng được xem là một trong những ứng viên sáng giá của mùa sách năm nay.

Tuy nhiên, ngày 21/9, đúng hôm cuốn sách giành giải Tiểu thuyết Fnac (Prix du Roman Fnac), một tài khoản trên mạng xã hội X đăng bài cáo buộc tác phẩm gần như hoàn toàn do AI viết. Tài khoản này cho biết đã dùng công cụ phát hiện văn bản AI Pangram để kiểm tra nhiều đoạn trong sách.

Tranh cãi nhanh chóng lan rộng. Một số tác phẩm trước đây của Orélien cũng bị nghi đạo văn. Ngày 25/9, Viện Hàn lâm Goncourt loại cuốn tiểu thuyết khỏi danh sách đề cử giải, tuyên bố không chấp nhận việc sử dụng văn bản do AI tạo ra hoặc đứng ra bảo chứng cho loại văn bản này. Một số giải thưởng khác có động thái tương tự, trong khi các nhà xuất bản tại Pháp và Québec dừng hoạt động quảng bá cuốn sách.

Ngày 13/10, sau khi trở về Montréal, Orélien lên tiếng phản hồi. Ông thừa nhận từng đạo văn trong những tác phẩm thời kỳ đầu, nhưng khẳng định cuốn tiểu thuyết gây tranh cãi này do chính mình viết, dựa trên trải nghiệm và những tổn thương có thật. Nhà văn cho biết đã bắt đầu viết sách từ năm 2017, khi AI chưa phổ biến, nên bác bỏ cáo buộc nhờ công nghệ viết thay.

Tranh luận về quyền sử dụng AI trong sáng tác

Vụ việc lập tức chia rẽ giới văn học Pháp ngữ. Một bên cho rằng cần sử dụng công cụ phát hiện AI để kiểm tra tất cả tác phẩm dự thi, nhằm bảo đảm công bằng. Bên kia phản đối việc giao cho máy móc quyền đánh giá văn chương, cho rằng điều đó có thể dẫn tới kiểm duyệt và phủ nhận giá trị nhân văn của sáng tác.

Nhà văn Sébastien Bailly cho rằng đưa công nghệ vào nghệ thuật vốn không phải điều mới mẻ. Giới văn chương từng thử nghiệm những phương pháp sáng tác dựa trên quy tắc toán học, chẳng hạn thay thế từ ngữ bằng cách tra từ điển hoặc thay đổi cấu trúc theo những quy luật định sẵn. Theo ông, việc sử dụng AI không nhất thiết là điều không thể chấp nhận; điều quan trọng là phải xem xét cách thức sáng tác và những quy tắc được áp dụng.

Ngược lại, nhà văn Thomas B. Reverdy cho rằng AI có thể làm đứt gãy mối liên hệ giữa tác giả và độc giả. Người đọc tìm thấy trong câu chữ trải nghiệm, cảm xúc và cá tính của một con người cụ thể. Nếu văn bản do máy móc tạo ra mà không được công khai, sự tin cậy ngầm giữa tác giả và độc giả sẽ bị tổn hại.

Tuy nhiên, những người theo quan điểm này không yêu cầu cấm hoàn toàn AI. Họ nhấn mạnh sự cần thiết của việc công khai mức độ và cách thức công nghệ tham gia vào quá trình sáng tác.

Đáng chú ý, giải Renaudot (Prix Renaudot) lại quyết định giữ cuốn sách trong danh sách đề cử. Tổng thư ký Georges Chateaureynaud cho biết các cáo buộc chưa chứng minh rõ ràng tác phẩm thực sự do AI viết thay. Hơn nữa, được đề cử không đồng nghĩa với việc chắc chắn đoạt giải. Sự khác biệt giữa hai giải thưởng cho thấy giới văn học Pháp vẫn chưa tìm được cách xử lý thống nhất đối với những nghi vấn liên quan đến AI.

AI thách thức truyền thống thẩm mỹ của văn học Pháp

Tranh cãi không chỉ liên quan đến một cuốn sách mà còn chạm tới nền tảng của hệ thống văn học Pháp. Từ cuối thế kỷ XIX, các giải thưởng danh giá như Goncourt không chỉ tôn vinh tác phẩm xuất sắc mà còn góp phần định hình thị hiếu, tạo dựng uy tín cho tác giả và thúc đẩy doanh số, bản quyền xuất bản quốc tế. Truyền thống này dựa trên niềm tin rằng tác phẩm phản ánh cá tính, trải nghiệm và phong cách riêng của người viết.

Nhưng AI đang làm lung lay mối liên hệ ấy. Công nghệ có thể tạo ra văn bản mô phỏng nhiều phong cách khác nhau, khiến người đọc khó biết những câu chữ giàu cảm xúc là kết quả của trải nghiệm cá nhân hay sản phẩm tổng hợp từ các mẫu ngôn ngữ.

Trong bài bình luận trên Le Monde, nhà xã hội học Fabrice Raffin cho rằng cái đẹp không phải đặc tính vật lý có thể đo lường đơn giản, mà là một dạng thẩm mỹ được kiến tạo trong xã hội. Điều được coi là hay, đẹp hay có giá trị hình thành qua quá trình đánh giá và đồng thuận của cộng đồng.

Theo Raffin, khi AI tham gia sáng tác, điều bị đe dọa không chỉ là vị thế của nhà văn mà còn là quyền lực thẩm mỹ của xã hội Pháp. Một xã hội đặc biệt coi trọng văn học, âm nhạc và thời trang khó có thể thờ ơ trước nguy cơ máy móc làm thay đổi cách con người xác lập giá trị nghệ thuật.

Công cụ phát hiện AI có đủ đáng tin cậy?

Vấn đề cốt lõi của vụ việc là liệu có thể xác định chắc chắn cuốn tiểu thuyết của Orélien do AI viết hay không.

Theo Pangram, hệ thống được huấn luyện bằng cách so sánh đặc điểm của văn bản do con người và AI tạo ra, sau đó sử dụng những trường hợp nhận diện sai để tiếp tục cải thiện khả năng phân loại. Nhà phát triển công bố tỷ lệ nhận diện chính xác lên tới 99,66%.

Tuy nhiên, khi AFP sử dụng nhiều mô hình khác nhau để kiểm tra lại cuốn sách, thì kết quả không thống nhất. Một số mô hình đồng tình với Pangram, trong khi những mô hình khác cho rằng tác phẩm nhiều khả năng do con người viết.

Sự khác biệt này đặt ra câu hỏi về độ tin cậy của các công cụ phát hiện AI. Một tỷ lệ chính xác do nhà phát triển công bố không đồng nghĩa với việc công cụ có thể đưa ra kết luận chắc chắn trong mọi trường hợp, đặc biệt khi đối tượng được kiểm tra là một tác phẩm văn học dài và có phong cách riêng.

Cách xử lý của giải Goncourt cũng gây tranh cãi. Tổ chức này không công bố việc trực tiếp tiến hành kiểm tra độc lập, mà viện dẫn kết quả từ các nhà nghiên cứu và nhà báo được cho là đã xác nhận lẫn nhau về khả năng tác giả sử dụng AI.

Việc loại tác phẩm khi bằng chứng chưa rõ ràng có thể giúp ban tổ chức thể hiện lập trường cứng rắn, nhưng cũng đặt ra vấn đề về quy trình xác minh và nguy cơ kết luận sai. Nếu chỉ cần bị nghi ngờ là đủ để mất quyền tranh giải, liệu các tác giả có được bảo đảm đối xử công bằng?

Khó khăn còn nằm ở chỗ những đặc điểm thường bị xem là dấu hiệu của AI, như lặp lại một số cấu trúc câu hoặc lạm dụng phép ẩn dụ, cũng có thể xuất hiện trong văn bản do con người viết. Phong cách của một tác giả đôi khi tình cờ trùng với những gì công cụ nhận diện cho là đặc trưng của máy móc.

Nhà văn Orélien cho rằng mình chịu ảnh hưởng của truyền thống văn học Caribe và Haiti, đồng thời lập luận các công cụ phát hiện AI phù hợp hơn với văn học cổ điển và các tác giả châu Âu. Nếu công cụ hoạt động kém hiệu quả với những truyền thống văn học khác biệt, các tác giả thuộc những cộng đồng ít được đại diện trong dữ liệu huấn luyện có thể đối mặt với nguy cơ bị nghi ngờ nhiều hơn.

Vì thế, việc loại bỏ tác phẩm chỉ dựa trên kết quả phát hiện AI không chỉ có thể thu hẹp không gian sáng tạo mà còn tiềm ẩn nguy cơ củng cố định kiến văn hóa. Cho đến nay, chưa có công cụ nào có thể xác định chắc chắn và phổ quát một tác phẩm văn học có sử dụng AI hay không. Đây cũng là lý do các giải thưởng vẫn chưa xây dựng được một phương thức xử lý thống nhất.

Ranh giới nào cho AI trong văn học?

AI được phép tham gia đến mức nào vào quá trình viết văn? Công nghệ này có thể được dùng để nghiên cứu tư liệu, chỉnh sửa câu chữ hay xây dựng phần lớn nội dung? Tác giả cần công khai những gì với độc giả? Những câu hỏi này vẫn chưa có lời giải chung.

Việc loại cuốn sách của Orélien giúp giải Goncourt tránh phải giải quyết ngay bài toán phân biệt sáng tác của con người với văn bản do AI tạo ra. Nhưng khi công nghệ ngày càng phổ biến, những trường hợp tương tự khó có thể chỉ được xử lý bằng cách loại bỏ tác phẩm bị nghi ngờ. Giới văn học cần những nguyên tắc minh bạch, quy trình xác minh đáng tin cậy và sự đồng thuận đủ rộng về mức độ AI có thể tham gia sáng tác.

Trong khi giải Goncourt thể hiện lập trường cứng rắn, thị trường sách lại cho thấy một nghịch lý. Bất chấp tranh cãi, “Không làm thế thì chỉ còn đường chết” vẫn là một trong những cuốn sách bán chạy nhất năm nay, với hơn 60.000 bản được tiêu thụ tính đến đầu tháng 10/2026.

Một số chuyên mục phê bình văn học của truyền thông Pháp, trong đó có Le Parisien, còn đọc lại tác phẩm sau khi tranh cãi nổ ra và đưa ra những đánh giá mới. Dù nhận xét trái chiều, sự chú ý của truyền thông đã giúp cuốn sách tiếp cận thêm độc giả.

Điều đó cho thấy người đọc không chỉ mua sách vì giá trị văn học, mà còn vì tò mò và muốn tìm hiểu những vấn đề đang gây tranh luận. Trong trường hợp này, chính nghi vấn về AI lại khiến tác phẩm trở nên hấp dẫn hơn trên thị trường.

Vụ việc vì thế đặt ra một nghịch lý: một cuốn sách có thể bị thiết chế văn học loại bỏ nhưng lại thu hút thêm độc giả nhờ chính cuộc tranh cãi xoay quanh nó. Khi AI ngày càng làm mờ ranh giới giữa sáng tạo của con người và máy móc, vấn đề không còn đơn thuần là AI có thể viết văn hay không, mà còn là ai có quyền xác định thế nào mới được coi là văn học đích thực.

Theo UDN